3-БОБ. ЯХШИЛИККА ТУРТКИ БЕРАДИГАН КУЧЛАР
 
Яхшилик фақат ташқи қарордан бошланмайди. Унинг асл манбаи қалбда бўлади. Қалб уйғоқ бўлса, инсон тўғриликка тез жавоб беради. Қалб суст бўлса, яхши ниятлар ҳам орқага сурилиб кетаверади. Шунинг учун ҳаётдаги энг катта бурилишлар кўпинча ички ҳолатда бошланади.
 
Кўп одамлар яхшиликни фақат ирода, тартиб ёки қаттиқ назорат билан ушлаб туриш мумкин, деб ўйлайди. Бу фикр маълум даражада тўғри. Лекин амални бардавом қиладиган нарса фақат ирода эмас. Унинг ортида қалб тириклиги, ният холислиги, Аллоҳга яқинлик ҳисси, имон кучи туриши керак. Акс ҳолда яхши ишлар бир муддат бошланади-да, кейин совиб қолади.
 
Шунинг учун бу бобда яхшиликка туртки берадиган асосий ички кучлар ҳақида сўз боради: ихлос, тақво, Аллоҳга яқинлик ҳисси, қалб тириклиги, руҳий уйғониш ва кучли имон. Зеро амални бошлайдиган ҳам, сақлаб турадиган ҳам, баракали қиладиган ҳам қалбдир.
 
3.1. ИХЛОС — ҲАР БИР ЯХШИЛИКНИНГ ЖОНИ
 
Инсон баъзан кўп иш қилади, лекин ичи бўш бўлади. Баъзан эса катта иш қилмагандек туюлади, аммо Аллоҳ наздида унинг қадри беқиёс бўлади. Нега? Чунки амалнинг улуғлиги ҳар доим унинг ташқи кўриниши билан ўлчанмайди. Унинг ҳақиқий вазни ичида нима борлигига боғлиқ. Ана шу ички ҳақиқатнинг номи ихлосдир.
 
Ихлос — амалнинг жони. Жонсиз бадан ҳаракат қила олмаганидек ихлоссиз яхшилик ҳам тирик бўлмайди. У ташқи томондан чиройли кўриниши, одамларга манзур бўлиши, ҳатто мақтов олиши мумкин. Лекин ичида “Аллоҳ учун” деган ният бўлмаса, баракаси ҳам, таъсири ҳам камаяди.
 
Кўпинча инсон яхшиликни қилаётганда ёки қилиб бўлгач синовга учрайди. Ният аввал софдек туюлади. Лекин мақтов эшитилганда, одамлар кўраётганини сезганда ёки ўзини бошқалардан яхшироқ деб ҳис қилганда амалнинг ранги ўзгара бошлайди. Шу ерда қалбда жуда нозик бурилиш юз беради: амал Аллоҳ учун бошланган бўлса ҳам, аста-секин нафс учун безатилишга ўтиб кетади.
 
Ихлоснинг аҳамияти шундаки, у инсонни одамлар нигоҳидан Аллоҳнинг розилигига кўчиради. Риё эса аксинча қилади: инсонни Аллоҳдан узоқлаштириб, одамлар фикрига ипсиз боғлаб қўяди. Ихлосли инсон яхшиликни одамлар кўрсин деб қилмайди. Кўрса ҳам, кўрмаса ҳам қилаверади. Чунки амалнинг ҳақиқий мукофоти қаердан келишини билади. Ихлоссиз инсон эса кўпинча одамлар эътибори бор жойда жонланади, ёлғиз қолганида эса сусаяди.
 
Бу ҳолатнинг илдизи нафсга бориб тақалади. Нафс мақтовни, кўринишни, “сен яхшисан” деган ҳисни ёқтиради. Шунинг учун баъзан инсон яхшиликни ўзи ҳақидаги яхши тасаввурни сақлаб қолиш учун қилади. Бу хавфли ҳолат. Чунки бундай одам амал қилаётгандек кўринади, аслида эса нафсини озиқлантираётган бўлади.
 
Қуръонда марҳамат қилинади:
 
“Ҳолбуки, улар фақат Аллоҳга, У зот учун динни холис қилган ҳолда ибодат қилишга буюрилган эдилар” (Баййина, 5).
 
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса бундай марҳамат қилганлар:
 
“Амаллар ниятларга боғлиқ” (Бухорий ва Муслим ривояти).
 
Демак, амалнинг қабулга яқинлиги ҳам, қалбга таъсири ҳам унинг ташқи суратидан олдин ички йўналишига боғлиқ.
 
Солиҳ салафлар амалдан кўра ниятни тўғрилашга кўпроқ аҳамият берганлар. Чунки улар амални кўпайтиришдан олдин уни тозалаш кераклигини яхши билганлар. Ният соф бўлмаса, кўп амал инсонни қутқармайди. Ният холис бўлса, оз амал ҳам баракага айланади.
 
Ихлоснинг ҳаётимизга таъсири жуда катта. Ихлосли инсон оз иш қилса ҳам бардавом бўлади. У тез чарчамайди. Чунки у одамларни рози қилиш юкини кўтармайди. Унинг юки битта: Аллоҳнинг розилиги. Ихлос қалбни енгиллаштиради, амални маъноли қилади, инсонни таққослаш азобидан халос этади. “Бошқалар нима қилди?”, “Ким қанча кўринди?”, “Кимга қанча олқиш бўлди?” деган ўйлар уни чалғитмайди.
 
Масалан, бир инсон ҳар куни бомдоддан кейин бир неча оят Қуръон ўқишни одат қилади. Бу ишини ҳеч ким билмайди. Уни ҳеч ким мақтамайди. Лекин у давом этади. Нега? Чунки уни ҳаракатга келтираётган куч — ихлос. Яна бир одам эса каттароқ ишни бошлайди, кўпчилик олдида фаол кўринади, лекин эътибор камайиши билан амали ҳам сўниб қолади. Бу эса ихлос етишмаслиги қанчалик оғир зарар эканини кўрсатади.
 
------------------------------------------------------------
Яхшиликнинг умри ихлос билан узаяди, қадри ихлос билан ошади, қабули ихлос билан умидли бўлади.
-----------------------------------------------------------
 
Ихлоссиз яхшиликнинг оқибати эса оғир. Бундай амал инсонни ичдан қуритади. Ташқаридан фаол, ичкаридан эса хаста бўлиб қолади. У яхши иш қилганидан кейин қалбида сукунат эмас, талаб пайдо бўлади: “Нега мени кўришмади? Нега қадрлашмади? Нега менга раҳмат айтишмади?” Демак, амал Аллоҳ учун эмас, эътироф учун қилинган бўлади. Ана шу талаб кучайган сари қалб озодлигини йўқотади.
 
Инсон ўзини синаб кўриши керак: яхшиликни ёлғиз қолганда ҳам худди одамлар орасидагидай қила оладими? Бирор солиҳ ишини ҳеч ким билмаса ҳам давом эттира оладими? Мақтов келмаса ҳам қадами сусаймайдими? Мана шу саволлар ихлоснинг ойнасидир. Бу саволларга жавоб ҳамиша осон бўлмаслиги мумкин, лекин айнан шу муҳосаба қалбни поклайди.
 
Ихлосни кучайтиришнинг амалий йўли ҳам бор. Аввало, ҳар бир яхши иш олдидан ниятни янгилаш керак. Қалбга: “Эй Аллоҳ, бу ишни Сенинг розилигинг учун қиляпман”, деб эслатиш лозим. Иккинчидан, баъзи яхши амалларни сир тутишни одат қилиш керак. Ҳамма яхшиликни ҳам кўрсатавериш шарт эмас. Яширин садақа, яширин дуо, яширин хизмат қалбни риёдан асрайди. Учинчидан, мақтовга чанқоқ қалбни тарбиялаш керак. Одамлар мақтаса ҳам, мақтамаса ҳам амалнинг қиймати ўзгармаслигини ўзимизга қайта-қайта эслатайлик. Тўртинчидан, дуо қилиш керак. Ихлос фақат ирода билан эмас, Аллоҳнинг тавфиқи билан ҳам мустаҳкамланади. Бешинчидан, амалдан кейин ҳам қалбни кузатилади. Чунки баъзан риё амалдан олдин эмас, кейин келади.
 
Яна бир муҳим ҳақиқат бор: ихлос дегани катта иш қилиш дегани эмас. Ихлос билан қилинган кичик амал ихлоссиз қилинган катта амалдан устун бўлиши мумкин. Бир яхши сўз, бир самимий дуо, бир холис ёрдам, бир инсоннинг дардини енгиллатиш — агар Аллоҳ учун бўлса, қалбни ҳам, ҳаётни ҳам ўзгартиради. Чунки Аллоҳ амалнинг ҳажмига эмас, қалбнинг ҳолатига қарайди.
 
Шунинг учун яхшиликка шошилишдан олдин унинг руҳини асраш керак. Бу руҳ ихлосдир. Чиройли кўринган ҳар бир иш тирик эмас. Тирик амал — ихлос билан қилинган амал. Агар қалбда холислик бўлса, оз амал ҳам нурга айланади. Агар ихлос бўлмаса, кўп амал ҳам зиғирча самара бермайди.
 
“Яхшиликка шошилинг” китобидан (Нашрга тайёрловчи: Зиёвуддин Раҳим, диний қўмита рухсати олинган)