1.1. “СОБИҚЛАР” ДЕГАНДА КИМЛАР ТУШУНИЛАДИ?
 
“Собиқлар” деганда шунчаки олдинда юрадиган ёки бошқалардан тезроқ ҳаракат қиладиган инсон тушунилмайди. Бу ерда гап ташқи тезлик ҳақида эмас, балки қалб ва амал пешқадамлиги ҳақида кетмоқда. Яъни, собиқлар ҳақни танишда, унга жавоб беришда, яхшилик қилишда, Аллоҳга яқинлашишда илгарилаган кишилардир. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:
 
“Собиқлар — ўша собиқлардир. Ана ўшалар муқарраблардир” (Воқеа, 10–11).
 
Бу оят собиқлик Аллоҳга яқинликка олиб борадиган юксак руҳий мақом эканини кўрсатади.
Хўш, собиқлар кимлар? Аввало, улар ҳақни кўрганда кечиктирмай қабул қилганлардир. Кўпчилик ҳақиқатни билади, лекин унга дарҳол юрмайди. Кимдир ўйлаб юради, кимдир баҳона қилади, кимдир муҳитдан қўрқади, кимдир нафсини енголмайди. Собиқлар эса ҳақни англаса, ортга сурмайди. Яхшиликка чақириқни эшитса, эртага қолдирмайди. Шу руҳни Қуръон қуйидаги оят билан тарбиялайди:
 
“Раббингиздан бўлган мағфиратга шошилинг” (Оли Имрон, 133).
 
Демак, собиқлар яхшиликни маъқуллаб қўймайди, балки унга қадам ташлайди. Улар имонда ҳам пешқадам бўлганлар. Улар имонни шунчаки тил билан айтмаган, қалб билан қабул қилган, ҳаёти билан тасдиқлаган инсонлардир. Улар учун ҳақиқат назарий тушунча эмас, яшаладиган йўлдир. Имон ҳаётларининг марказида тургани учун қарашлари, қарорлари, вақтга муносабатлари, одамлар билан муомалалари ҳам бошқача бўлади.
 
Собиқлар солиҳ амалларда ҳам илгарилаганлар. Намозда, тавбада, дуода, садақада, илмда, хизматда, кечиришда, нафсни тийишда, ота-онага яхшилик қилишда, одамлар манфаати учун ҳаракат қилишда олдинда бўлганлар. Улар яхшиликни фақат яхши деб билмайди, балки уни бошлайди. Бошқалар кутганда улар юради. Бошқалар иккиланганда улар илдам қадам ташлайди. Бошқалар “кейин” деганда, улар “ҳозир” дейди.
 
-----------------------------------------------------------------
Собиқлик — Аллоҳ томон бошқалардан олдинроқ юриш.
-----------------------------------------------------------------
 
Собиқларнинг яна бир муҳим сифати — ихлос. Тез ҳаракат қилишнинг ўзи етарли эмас. Агар ният соф бўлмаса, фаоллик ҳам инсонни юксалтирмайди. Собиқлар одамларга кўриниш учун эмас, Аллоҳнинг розилиги учун ҳаракат қиладилар. Улар мақтов учун эмас, ҳақ учун интиладилар. Шунинг учун баъзи амаллари кўзга катта кўринмаслиги мумкин, лекин Аллоҳ наздида вазни оғир бўлади.
 
Собиқлар деганда фақат тарихда ўтган улуғ зотларни тушуниш нотўғри. Албатта, пайғамбарлар, саҳобалар ва солиҳлар собиқликнинг энг юксак намуналаридир. Лекин собиқлик эшиги фақат уларга хос эмас. Ҳар бир замонда, ҳар бир инсон ҳаётида ҳам собиқликка интилиш мумкин. Бугун ким ҳақни кечиктирмаса, ким тавбани ортга сурмаса, ким яхшиликни куттирмаса, ким хайрга биринчи бўлиб қадам ташласа, ўша инсон собиқликдан улуш олган бўлади. Шу маънода Абу Бакр розияллоҳу анҳунинг ҳаққа кечиктирмай жавоб берганлари собиқликнинг энг ёрқин намунасидир.
 
Бу ерда яна бир нозик жиҳат бор: собиқлар шошқалоқ эмас. Улар тартибсиз, ҳиссиётга берилган, ўйламай иш қиладиган одамлар эмас. Аксинча, улар ҳикматли тезлик соҳибларидир. Улар тўғри ишни ўз вақтида қилишни биладилар. Яхшиликни кечиктирмайдилар, лекин ҳовлиқмайдилар. Қарорни чўзмайдилар, лекин тартибни ҳам бузмайдилар. Шунинг учун собиқлик шунчаки тезлик эмас, қалб уйғоқлиги, ният поклиги ва амалдаги аниқликдир.
 
Бугунги ҳаётимизда собиқлик қандай кўринади? Баъзан у жуда кичик, лекин ҳал қилувчи амаллардан бошланади: биринчи бўлиб салом бериш, биринчи бўлиб узр сўраш, ота-она ҳолидан хабар олишни кечиктирмаслик, намозга шошилиш, хайрли ишни куттирмасдан қилиш, қалбга келган тавбани совутмаслик. Масалан, бир фарзанд ичида “отамга қўнғироқ қилай” деган ниятни эртага сурмай, шу заҳоти бажарса, бу ҳам собиқлик руҳидан улушдир. Бир инсон хатосини тан олиб, узрни кечиктирмаса, бу ҳам собиқлик аломатидир. Демак, собиқлик фақат катта майдонларда эмас, кундалик ҳаётда ҳам кўринади.
 
Собиқлар ҳақида ўқиганда инсон фақат ҳавас билан тинглаб қолмаслиги керак. Асосий савол шу: менинг ҳаётимда собиқликнинг қайси белгиси бор? Мен ҳақни билиб туриб кечиктирмаяпманми? Яхшиликни ҳис қилиб туриб ортга сурмаяпманми? Ёки қалбимга тушган тўғри чақириққа жавоб беряпманми?
 
Собиқлик бир кунда қўлга кирмайди. Лекин ҳар куни унга бир қадам яқинлашиш мумкин. Ким яхшиликни куттирмаса, ҳақни кечиктирмаса, ниятини амалга айлантирса, у собиқлар йўлидан узоқ эмас.
 
“Яхшиликка шошилинг” китобидан (Нашрга тайёрловчи: Зиёвуддин Раҳим, диний қўмита рухсати олинган)