🔯 “Bir millət, iki siyasət: Azərbaycan İsraillə niyə bu qədər yaxındır?”

Azərbaycan–İsrail münasibətlərini yalnız enerji ticarəti, silah alışı və ya İran əleyhdarlığı prizmasından qiymətləndirmək, məncə, mühüm tarixi və ictimai zəmini nəzərdən qaçırmaq deməkdir. Çünki bu gün Bakı ilə Təl-Əviv arasında gördüyümüz yaxınlığın arxasında yalnız dövlətlərin maraqları deyil, Qafqazda əsrlərdir yaşayan yəhudi icmalarının yaratdığı ayrıca insani bağ da dayanır. Azərbaycan nümunəsini regionda fərqləndirən məqamlardan biri məhz budur: yəhudilər Azərbaycan üçün yalnız İsrail üzərindən müəyyənləşdirilən xaricdəki bir icma deyil; ölkənin tarixi və ictimai quruluşunun bir hissəsidir.

Azərbaycanda bu gün əsasən üç yəhudi icması mövcuddur: dağ yəhudiləri, aşkenazi yəhudiləri və gürcü yəhudiləri. Azərbaycanın rəsmi mənbələri ölkədəki yəhudi əhalisinin sayını təxminən 16 min nəfər göstərir və onların böyük hissəsini dağ yəhudilərinin təşkil etdiyini qeyd edir. Dağ yəhudiləri xüsusilə Bakı, Quba və Oğuz ətrafında tarixi mövcudluğa malikdirlər.

Bu tarixdə ən diqqətçəkən məkan, şübhəsiz ki, Qubadakı Qırmızı Qəsəbədir. Qudyalçayın sahilində yerləşən bu yaşayış məntəqəsi XVIII əsrin ortalarında Quba xanlığının himayəsi altında inkişaf etmiş, dağ yəhudilərinin dini və mədəni həyatlarını qoruyub saxladıqları müstəsna mərkəzlərdən birinə çevrilmişdir. Buradakı icma əsrlər boyu özünəməxsus cuhuri dilini, dini ənənələrini və icma quruluşunu qoruyub saxlamışdır. Bu gün burada Dağ Yəhudiləri Muzeyinin və sinaqoqların mövcud olması məsələnin yalnız keçmişə aid bir xatirə olmadığını göstərir.

Beləliklə, Azərbaycan yəhudilərindən söhbət gedərkən “sonradan yaranmış diaspora”dan daha çox Qafqazın tarixi icmalarından danışırıq.

Bu məqam İsrail ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərin ictimai-psixoloji tərəfini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Azərbaycandan İsrailə köçən yəhudilər də doğulduqları ölkə ilə əlaqələrini tamamilə kəsməyiblər. Beləliklə, İsraildə Azərbaycanı tanıyan, Azərbaycan və rus dillərinə bələd olan, Bakı və Quba ilə ailə əlaqələrini davam etdirən bir əhali formalaşıb. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi də iki dövlət arasındakı münasibətləri qiymətləndirərkən ölkədə əsrlərdir yaşayan yəhudi icmasının bu yaxınlaşmaya verdiyi töhfəni xüsusilə vurğulayır.

Lakin tarixi və insani yaxınlıq iki ölkə arasındakı bugünkü strateji münasibətləri izah etmək üçün təkbaşına kifayət etmir.

İsrail Azərbaycanın müstəqilliyini 25 dekabr 1991-ci ildə tanıyıb. Diplomatik münasibətlər 7 aprel 1992-ci ildə qurulub və İsrail 1993-cü ildə Bakıda səfirlik açıb. Azərbaycan isə uzun illər İsraildə səfirlik açmasa da, münasibətləri gücləndirməyə davam edib. Bu baxımdan 2023-cü il mühüm dönüş nöqtəsi olub: Azərbaycanın İsraildəki səfirliyi 1 mart 2023-cü ildə fəaliyyətə başlayıb, rəsmi açılış isə martın 29-da keçirilib. Beləliklə, təxminən otuz il ərzində faktiki olaraq inkişaf edən strateji münasibətlər diplomatik təmsilçilik baxımından da yeni mərhələyə keçib.

İki ölkəni bir-birinə yaxınlaşdıran ən mühüm sahələrdən biri enerjidir.

Azərbaycan uzun illərdir İsrailin etibarlı xam neft təchizatçılarından biridir. Prezident İlham Əliyev də İsrail Prezidenti İshaq Hersoqla birgə açıqlamasında Azərbaycanın uzun illərdir İsraili etibarlı şəkildə xam neftlə təmin etdiyini açıq şəkildə bildirib. Lakin münasibətlər artıq yalnız neft ticarəti ilə məhdudlaşmır; enerji investisiyaları, yaşıl enerji və üçüncü ölkələrdə birgə layihələr də müzakirə olunan sahələr sırasındadır.

Burada Azərbaycan baxımından mühüm dövlət siyasəti özünü göstərir. Bakı enerji resurslarından yalnız iqtisadi gəlir vasitəsi kimi deyil, həm də xarici siyasət imkanlarının elementlərindən biri kimi istifadə edir. Türkiyə və Avropaya uzanan enerji xətləri Azərbaycana Qərb dünyasında necə strateji əhəmiyyət qazandırırsa, İsrailə enerji tədarükü də Şərqi Aralıq dənizi və Yaxın Şərq müstəvisində Bakının fəaliyyət imkanlarını genişləndirir.

İkinci mühüm sahə isə müdafiə və təhlükəsizlikdir.

Azərbaycan və İsrail arasında keçirilən rəsmi görüşlərdə təhlükəsizlik, müdafiə, yüksək texnologiyalar və hərbi-texniki əməkdaşlıq açıq şəkildə ikitərəfli gündəliyin tərkib hissələri kimi göstərilir. 2023-cü ildə xarici işlər nazirlərinin görüşlərində hərbi-texniki əməkdaşlıq açıq şəkildə qeyd edildiyi halda, 2026-cı ilin yanvarında Bakıda keçirilən görüşdə müdafiə və təhlükəsizlik enerji, nəqliyyat, yüksək texnologiyalar, yaşıl enerji və səhiyyə ilə birlikdə münasibətlərin inkişaf etdiriləcəyi əsas sahələr sırasında göstərilib.

Məhz bu məqamda İran məsələsi gündəmə gəlir.

Azərbaycan–İsrail münasibətlərini tamamilə İran amili ilə izah etməyi düzgün hesab etmirəm. Lakin İran amilini nəzərə almadan bu münasibətlərin geosiyasi tərəfini izah etmək də mümkün deyil. Azərbaycanın İranla təxminən 765 kilometrlik sərhədi var. İsrail baxımından Cənubi Qafqazda İranla həmsərhəd olan, dünyəvi dövlət ənənəsinə malik, enerji istehsalçısı və hərbi baxımdan getdikcə güclənən Azərbaycan son dərəcə mühüm ölkədir.

Bakı baxımından isə məsələ yalnız İran deyil. İsrail müdafiə texnologiyaları, pilotsuz sistemlər, kibertəhlükəsizlik, kənd təsərrüfatı texnologiyaları, su idarəçiliyi və yüksək texnologiyalar sahəsində Azərbaycan üçün mühüm tərəfdaşdır. Buna görə də iki ölkə arasındakı münasibətlərin əsasında ortaq düşmənə qarşı qurulmuş müvəqqəti ittifaqdan daha çox qarşılıqlı ehtiyacların formalaşdırdığı çoxşaxəli maraqlar sistemi dayanır.

Bunun ən mühüm sübutlarından biri əməkdaşlıq sahələrinin daim genişlənməsidir.

2026-cı ilin əvvəlində Azərbaycan və İsrail xarici işlər nazirlərinin Bakıda keçirdikləri görüşün gündəliyində yalnız müdafiə və təhlükəsizlik məsələləri yox idi. Enerji, ticarət, investisiyalar, nəqliyyat və logistika, yaşıl enerji, səhiyyə, əczaçılıq sənayesi və yüksək texnologiyalar da müzakirə edilib. Həmin ay Prezident İlham Əliyev ilə İsrail Prezidenti İshaq Hersoq Davosda görüşərək iqtisadiyyat, ticarət və enerji sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi imkanlarını müzakirə ediblər.

Münasibətlərin 2026-cı ildə də inkişaf etməkdə davam etdiyini göstərən digər mühüm göstərici Hersoqun Azərbaycanın Müstəqillik Günü münasibətilə göndərdiyi mesajdır. İsrail Prezidenti bu mesajda Azərbaycan–İsrail əlaqələrini açıq şəkildə “strateji baxımdan həyati əhəmiyyətli” adlandırıb və xüsusilə enerji sahəsində iqtisadi əməkdaşlığın inkişafına diqqət çəkib.

Lakin Azərbaycanın İsrail siyasətini İsrailin Yaxın Şərqdəki bütün siyasətinin qeyd-şərtsiz qəbul edilməsi kimi də qiymətləndirmək olmaz.

Bakı burada öz xarici siyasət xəttini qoruyub saxlayır. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi 2025-ci ilin aprelində İsrail–Fələstin məsələsinin beynəlxalq hüquq əsasında sülh yolu ilə həllini dəstəklədiyini açıq şəkildə bildirib, 2026-cı ildə keçirilən Azərbaycan–İsrail görüşlərində də Qəzzadakı vəziyyət və Yaxın Şərqdə sülhün təmin olunmasına yönəlmiş səylər gündəmə gətirilib.

Bu məqam əhəmiyyətlidir. Çünki Azərbaycan bir tərəfdən İsraillə strateji münasibətlərini dərinləşdirir, digər tərəfdən isə müsəlman dünyasının bir hissəsi olduğunu və Fələstin məsələsində diplomatik mövqeyini qorumağa çalışır. Başqa sözlə, Bakının siyasətini yalnız “İsrail tərəfdarı” və ya “İran əleyhdarı” kimi birtərəfli anlayışlarla izah etmək mümkün deyil.

Mən Azərbaycan–İsrail münasibətlərində əsas diqqətçəkən məqamı məhz burada görürəm.

Qarşımızda əhalisinin əksəriyyəti müsəlman olan, Türk dünyasının mühüm dövlətlərindən biri sayılan Azərbaycanla yəhudi dövləti İsrail arasında otuz ildən artıqdır davam edən, hökumət dəyişikliklərindən və regional böhranlardan böyük ölçüdə asılı olmayaraq inkişaf etmiş münasibətlər mövcuddur. Bunun təməlində tarix, enerji, təhlükəsizlik, texnologiya, diasporlar və geosiyasət eyni vaxtda rol oynayır.