📌«کارخانه توپ‌ریزی اصفهان؛ شکست در سایه سیاست»
«گزیده خوانی | قسمت ۱۴»
قسمت قبلی⏮
🖼تصویر
✍بی‌کفایتی و کارشکنی دولت قاجار و کارگزاران آن به جایی رسید که افسر توپخانه فرانسوی اعزامی از سوی ناپلئون بناپارت ناگزیر شد دستمزد کارگران را از مال شخصی خود بپردازد تا بتواند توپ‌هایی را که برای ایران متعهد شده بود، بسازد.

◆ کارخانه توپ‌ریزی اصفهان را فابویه، افسر فرانسوی هیئت نظامی ژنرال گاردان، به فرمان فتحعلی شاه دایر کرد. این کارخانه اهمیت نظامی زیادی داشت و همین باعث شد هدف منافع بیگانه شود: روس‌ها نگران بودند توپ‌های ایرانی سد راهشان شود و انگلیسی‌ها می‌ترسیدند ایران با تحریک ناپلئون به مرزهای هند دست‌اندازی کند.

◆ بر پایه گزارش‌های فابویه، عبدالله خان نایب‌الحکومه اصفهان ابزار اجرای این مقاصد بود؛ کارگران را به کارشکنی تحریک می‌کرد، لوازم را از میان می‌برد و از بی‌لیاقتی فابویه به شاه گزارش می‌داد. در ژوئن ۱۸۰۸ نخستین توپ‌ها آماده شد، اما کوتاهی در تأمین چوب، زغال و مس و پرداخت‌نشدن مزد کارگران کار را خواباند. حاج محمدحسین خان امین‌الدوله وعده رسیدگی داد، اما تنها تحفه‌اش نوزده خربزه بود. کار چنان فروپاشید که تنها دو کارگر ماندند که مزدشان را فابویه از جیب خود می‌پرداخت؛ در مجموع نزدیک چهار هزار فرانک از مال خودش خرج کرد.

◆ با این حال در ۲۴ ژوئیه ۱۸۰۸، به مناسبت جشن ولادت ناپلئون، همه توپ‌ها را به صدا درآورد و رسماً اعلام کرد کارخانه نتیجه داده است. در اکتبر همان سال شاه فرمان داد بیست توپ به تهران فرستاده شود؛ انتقال توپ‌ها با بیگاری روستاییان و دشواری بسیار انجام شد. فابویه در ۳۱ دسامبر وارد پایتخت شد و دید فرانسویان دیگر اعتبار پیشین را ندارند.

◆ ایرادهایی هم از کارش گرفتند — از صندوق‌های دواسبه تا نبود دگمه نشانه‌گیری روی لوله توپ — که بهانه بود تا با چرخش سیاست ایران به سمت بریتانیا، نیازی به قدردانی از او نباشد. فابویه در نامه‌ای نوشت توپ‌ها را آزمودند و چون نشکست، در انباری گذاشتند و در را بستند.

◆ سرانجام گاردان با اجازه شاه ایران را ترک کرد و پیش از رفتن، فابویه را مأمور سفر به قزوین و کرمانشاه کرد؛ به بهانه رساندن هدایا، اما با هدف اصلی گردآوری اطلاعات از راه‌ها و بناهای تاریخی، به‌ویژه بیستون. فابویه این مأموریت را انجام داد و در ۱۴ آوریل ۱۸۰۹ از تبریز نوشت که از راه روسیه به فرانسه بازمی‌گردد.

📚منبع: تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، سعید نفیسی، صص ۲۵۶-۲۵۹

#کتاب #قاجار #تاریخ_ایران #تاریخ
𝐙𝐞𝐢𝐭 & 𝐆𝐞𝐢𝐬𝐭