🔘 رواداری از مدرسه شروع می‌شود

✍️میلاد سیدی

اگر قرار باشد فرزندان ما در آینده با کسانی که متفاوت از آنها فکر می‌کنند، متفاوت زندگی می‌کنند و حتی گاهی برخلاف ارزش‌های آنها رفتار می‌کنند، در یک جامعه کنار هم زندگی کنند، مدرسه چه نقشی در آماده کردن آنها برای این زندگی خواهد داشت؟ به نظر می‌رسد یکی از پاسخ‌های مهم را باید در مفهومی جست‌وجو کرد که کمتر از آنچه شایسته است درباره‌اش صحبت می‌کنیم: رواداری.

▪️اخیراً کتاب «رواداری» محمدامیر قدوسی را مطالعه کردم و با این مفهوم آشنا شدم؛ مفهومی که شاید عمل به آن از نیازهای جدی این روزهای جامعه ما باشد. اما مثل بسیاری از مفاهیم اخلاقی، داروی جادویی‌ای نداریم که آن را به خورد مردم بدهیم و از فردای آن روز همه اعضای جامعه روادار شوند. پس چه باید کرد؟ بی‌شک یکی از راه‌های مؤثر، شروع از مدرسه است. آموزش چنین مفاهیمی اگر در سنین پایین‌تر صورت گیرد، می‌تواند مؤثرتر و ماندگارتر باشد. اما پرسش مهم‌تری که پیش روی ما قرار می‌گیرد این است که چگونه می‌شود رواداری را در مدرسه به دانش‌آموزان آموزش داد؟ شاید یکی از دم‌دستی‌ترین پاسخ‌ها این باشد که فصلی از کتاب درسی را به این موضوع اختصاص دهیم؛ مثلاً در کتاب فارسی دبستان، در قالب یک داستان کودکانه، مفهوم رواداری را برای دانش‌آموزان توضیح دهیم. گرچه حتی انجام همین کار ساده هم می‌تواند مؤثر باشد، اما کافی نیست. راه دوم و به‌مراتب مؤثرتر، آموزش عملی و غیرمستقیم این مفهوم است. در اینجا بد نیست به کتاب «رواداری» نوشته محمدامیر قدوسی رجوع کنیم.

▪️طبق تعریف قدوسی، رواداری را می‌توان در قالب پنج مؤلفه توضیح داد: شخص روادار، مخاطب رواداری، موضوع یا هدف رواداری، عدم تأیید یا احساس منفی نسبت به آن موضوع و در نهایت خویشتن‌داری. برای روشن‌تر شدن این مؤلفه‌ها، با طرح یک مثال به این موضوع می‌پردازیم. فرض کنیم معلم درس دینی با دانش‌آموزی مواجه می‌شود که درباره یک مسئله دینی، دیدگاهی متفاوت با معلم دارد؛ دیدگاهی که حتی ممکن است با برخی از باورهایی که برای معلم ارزش و اهمیت زیادی دارند در تعارض باشد. در این موقعیت، معلم شخص روادار و دانش‌آموز مخاطب رواداری است. اما صرف وجود تفاوت میان آنها هنوز به معنای رواداری نیست. مؤلفه سوم، یعنی موضوع یا هدف رواداری، همان باور یا دیدگاهی است که دانش‌آموز بیان کرده و معلم آن را نمی‌پذیرد یا از نظر خودش نادرست می‌داند. اینجا به مؤلفه چهارم می‌رسیم: عدم تأیید یا احساس منفی نسبت به موضوع رواداری. اگر معلم با دیدگاه دانش‌آموز کاملاً موافق باشد، رفتار او را نمی‌توان به معنای دقیق کلمه رواداری دانست؛ زیرا اساساً تفاوتی وجود ندارد که نیازمند رواداری باشد. رواداری زمانی معنا پیدا می‌کند که معلم واقعاً با آن باور مخالف باشد و حتی ممکن است آن را نادرست یا ناموجه بداند. اما مؤلفه پنجم، یعنی خویشتن‌داری، جایی اهمیت پیدا می‌کند که معلم با وجود این مخالفت، از قدرت و امکان خود برای سرکوب یا حذف این دیدگاه استفاده نکند. او می‌تواند دانش‌آموز را به دلیل نظرش تحقیر کند، اجازه ادامه صحبت به او ندهد یا با استفاده از جایگاه خود تلاش کند او را وادار به پذیرش نظر خودش کند؛ اما در عوض می‌تواند به دانش‌آموز اجازه دهد دیدگاهش را بیان کند، با آن مخالفت کند و دلایل خودش را توضیح دهد، بدون اینکه درصدد سرکوب شخص یا حذف حق او برای داشتن این دیدگاه باشد.

▪️بنابراین در این مثال، رواداری نه به معنای تأیید دیدگاه دانش‌آموز است و نه به معنای بی‌تفاوت بودن معلم نسبت به آن. معلم همچنان مخالف است، اما میان مخالفت با یک باور و برخورد با صاحب آن باور تفاوت می‌گذارد. همین توانایی در مهار واکنش خود و خودداری از اقدام علیه دیگری، همان چیزی است که مفهوم خویشتن‌داری را در رواداری برجسته می‌کند. از این منظر، اگر چنین موقعیتی در کلاس درس به شکلی درست مدیریت شود، معلم بدون آنکه حتی یک جلسه را به «آموزش رواداری» اختصاص داده باشد، در حال آموزش عملی آن است. دانش‌آموز می‌بیند که می‌توان با یک عقیده مخالف بود، بدون اینکه صاحب آن عقیده را تحقیر یا حذف کرد؛ و خود او نیز یاد می‌گیرد که میان نپذیرفتن یک دیدگاه و نپذیرفتن صاحب آن دیدگاه تفاوت بگذارد.

▪️این موضوع فقط یک برداشت نظری نیست و در پژوهش‌های مختلف نیز به رابطه میان محیط مدرسه، رفتار معلم، مشارکت دانش‌آموزان و رواداری پرداخته شده است. در پژوهشی با عنوان «سنجش و تبیین مدارای سیاسی در میان نوجوانان: یافته‌هایی از مطالعه بین‌المللی آموزش مدنی و شهروندی ۲۰۱۶»، یافته‌ها نشان دادند که برای پرورش تساهل و رواداری در دانش‌آموزان، انصاف معلم و وجود جو باز در کلاس برای بحث و گفت‌وگو اهمیت دارند. در این پژوهش، رابطه دانش‌آموز و معلم نیز در میان سنجه‌های سطح فردی، ارتباط نیرومندی با رواداری داشت.
متن کامل

ـــــــــــــــــــــــ
🆔@VoNoKh