۱۰۵- کلاسیک‌های فلسفهٔ کلاسیک: افلاطون
قسمت نهم: افلاطون در ایران

#مسعود_زنجانی

telegram.me/vivaphilosophy

افلاطون در ایران

«برای بزرگواری و بلندی مقام افلاطون همين بس كه مؤسس حكمت الهی است، و استاد فلسفهٔ نظری، و راهنمای مسلک اشراق، و رهبر رموز منطق و خطابه، و آموزگار اخلاق و سياست، و شورانگيز محفل روحانيان، و نمايندهٔ حقيقت عشق، و هادی عقل به سوی ادراك مجرّدات، و افصح بُلغای يونان است، و معرّف سقراط، و مربّی ارسطو، و اگر شما گذشته از انبياء كسی را از افراد بشر دارای اين مقام می‌شناسيد من نمی‌شناسم»
محمدعلی فروغی (ذكاء‌الملك)

سرآغاز ترجمهٔ آثار افلاطون در ايران به حدود صد سال قبل برمی‌گردد. شادروان محمدعلی فروغی ترجمه‌ای شيوا از چهار محاورهٔ آپولوژی، كريتون، اوثوفرون و فايدون (محاورات محاكمه) را در سال 1297 در بخش دوّم كتاب «حكمت سقراط و افلاطون» خویش، منتشر كرد و بعداً نيز ترجمهٔ دو محاورهٔ گرگياس و الكيبيادس را به آنها افزود.

پس از محاورات محاكمه، رساله جمهوری بود كه در ميان آثار افلاطون نظر عنايت مترجمان فارسی را به خود جلب كرد. اين رساله، در فاصلهٔ يك دهه (۱۳۳۵ـ ۱۳۲۵) ، سه ترجمهٔ مختلف يافت. بار نخست توسط احمد توكلی، بار دوم به دست رضا مشايخی (فرهاد) و بار سوم با ترجمهٔ عالی فؤاد روحانی به فارسی برگردانده شد.

در همين دهه بود كه عزمی جدی برای ترجمهٔ تمامی آثار افلاطون به زبان فارسی سر برآورد. رضا كاويانی و محمدحسن لطفی با ترجمهٔ دو محاورهٔ كريتون و لاخِس در سال ۱۳۳۵ چنين عزم كردند و از آن پس هم كار مشترك را در ترجمهٔ نه محاوره ديگر و يك نامه (نامه شماره هفت) ادامه دادند. اما پس از آنكه مرگ زودرس رضا كاويانی ميان آنها جدایی افكند، اين بارِ گران را محمدحسن لطفی به تنهایی به دوش كشيد و پس از حدود بيست سال آن را به سرانجام مقصود رساند. لطفی، با همت بی‌همتای خود، توانست تمامی آثار مكتوبی كه با نام افلاطون پيوند داشت، (تمامي محاورات، اعم از اصيل و غير اصيل، و تمامی نامه‌ها و اشعار) را پيش از مرگ خود به فارسی برگرداند و بدين‌سان دينی عظيم و جبران‌ناپذير نيز بر گردن همهٔ افلاطون‌دوستانِ فارسی زبان نهاده باشد.

دههٔ پيشگفته سرآغاز ترجمهٔ پاره‌ای ديگر از محاورات افلاطون نيز بود. مرحوم دكتر محمود صناعی ابتدائاً در سال ۱۳۳۴ پنج محاورهٔ لاخِس (شجاعت)، لوسيس (دوستی)، ايون، پروتاگوراس، و مهمانی را تحت عنوان «پنج رساله» و سپس در سال ۱۳۳۵ چهار محاورهٔ ديگر، يعنی منون، فايدروس، تِئتِتوس، و هيپياس بزرگ، را تحت عنوان «چهار رساله»، با دقت و هنرمندی، ترجمه و منتشر كرد. اما وی نيز به جهت مرگ زودهنگامش از ترجمهٔ بيشتر آثار افلاطون بازماند.

گفتنی است از ميان محاورات افلاطون، محاورات آپولوژی (دفاعيه)، كريتون، فايدون، ايون، و مهمانی(ضيافت) بخت ترجمه‌های مجدد را نيز داشته‌اند. فايدون را محمدمهدی خديوی‌زند در سال ۱۳۴۷ به فارسی برگرداند. ترجمه‌ای از ايون را رضا سيدحسينی در سال ۱۳۷۲ در مجلهٔ كلك به چاپ رساند. جاويد جهانشاهی در سال ۱۳۸۱ ترجمه محاورات آپولوژی، كريتون و فايدون را با عنوان «واپسين روزهای سقراط» منتشر كرده كه توسط محمود بينامطلق نيز از متن يونانی بازبينی شده است. ترجمهٔ محمود صناعی از مهماني در سال ۱۳۸۱ با ويرايشی جديد توسط فرهنگ جهانبخش، با نظر به متن يك ترجمهٔ انگليسی جديد از آن (به همراه مقدّمه و حواشی)، منتشر شد. مهمانی در سال ۱۳۸۲ نيز توسط كاظم فيروزمند ترجمه‌ای ديگر يافت. لیلی گلستان نیز سال ۱۳۹۲ ترجمهٔ جدیدی از محاورات محاکمه (کریتون، آپولوژی، و اثوفرون) را از فرانسوی به فارسی منتشر کرد. و بالاخره در سال جاری (۱۳۹۵) علیرضا ساعتی پس از تصحیح متن کهن یونانی رسالهٔ سوفسطایی آن را با نگاشتن مقدمه‌ای به فارسی برگرداند.

@vivaphilosophy