۹۷ـ کلاسیک‌های فلسفهٔ کلاسیک: افلاطون
قسمت اول: آثار افلاطون

#مسعود_زنجانی

telegram.me/vivaphilosophy

آثار افلاطون

«افلاطون فلسفه است و فلسفه افلاطون» (امرسن)

افلاطون، فيلسوف نامدار يونانی (ق.م. ۳۴۷ - ۴۲۷) حقيقتِ گفته‌شده را بر حقيقتِ نوشته‌شده برتری می‌داد؛ چراکه بر آن بود كه نوشته نمی‌تواند به پرسشهایی كه هنگام خواندن از ذهن خواننده می‌گذرد، پاسخ گويد. از سوی دیگر، او از اينكه حقایقِ عالی فلسفه به دست عوام بيفتد نگران بود. افلاطون در اين‌باره به نكات ژرف و مهمی اشاره می‌كند:

"درباره آنها ‌‌‍‌[يعنی حقایقِ عالی فلسفی] من هيچ ننوشته‌ام و هيچ نتوانم نوشت. آنها به هيچ روی نمی‌توانند مانند آموزه‌های ديگر در قالبِ كلمات درآيند، بلكه در پی معاشرت و مؤانستِ طولانی با آنها، ناگهان يك روشنایی، گويي از يك شرارهٔ جهنده (بارقه)، در روح افروخته می‌شود و از آن پس نیز از خويش خوراک می‌گيرد." (نامهٔ هفتم)

افلاطون، در محاورهٔ‌ فایدروس نيز از زبان استاد يگانه‌اش، سقراط ( ق.م. ۳۹۹ - ۴۷۰)، می‌گويد:

"فيلسوف هرگز آماده نمی‌شود انديشه‌های خود را به حرف‌ها و كلمه‌هایی بسپارد كه نه دفاع از خود می‌توانند كرد و نه حقيقت را به كسی می‌توانند آموخت... و تاكنون هيچ گفتار و نوشته‌ای، چه به شعر و چه به نثر، به وجود نيامده است كه به راستی در خور اعتنا باشند."

با اين تفاصيل، افلاطون نزديك به ۵۰ سال به آموزش و نگارش فلسفی مشغول بود. او نيز همانند بيشتر حكمای قديمِ يونان دو گونه تعليمات داشت: نخست، تعليمات خصوصی يا درونی (esoteric) و ديگر، تعليمات عمومی يا يبرونی (exoteric). متأسفانه دست نويس درس‌هایی را كه افلاطون برای خواص شاگردانش تدريس می‌كرده است را در دست نداريم؛ اگرچه برجسته ترين شاگردش، ارسطو (ق.م. ۳۲۲ - ۳۸۴)، به آن اشاره كرده است. اكنون آثاری كه با نام افلاطون پيوند دارند عبارتند از: ۴۲ رساله (اعم از اصيل، مشكوك، و منحول يا مجعول)، ۱۳ نامه، ۳۳ قطعه شعر كوتاه و یک خطابه.

می‌توان گفت اگرچه، اساساً، افلاطون اندیشه‌ها و حقایقِ نابِ فلسفی را «بيان‌ناپذير» می‌داند، با اينهمه، به پيروی از سلوکِ استادش، «بيانِ شفاهی» را از «بيانِ مكتوب» برای استشمام آن حقايق نافع‌تر می‌داند. او كراراً می‌گويد كه كلام مكتوب نمی‌تواند به گونه‌ای مناسب، رسانندهٔ تعاليم فلسفی باشد. از این رو، افلاطون اندیشه‌هايش را به طور كامل فقط در تدريس شفاهی‌ خود در آكادمی بيان می‌كرد که اکنون، چنانکه گفته شد، از آنها متأسفانه آگاهی اندكی داريم. تنها در يادداشتهای شاگردان افلاطون قطعاتی از اين درس‌ها، تحتِ عنوان «خطابه افلاطون دربارهٔ خیر»، به دست ما رسيده است كه برخی ناقدان و صاهب‌نظران آن را اصيل می‌دانند و حتّی بر آنند كه هنگام داوری در بابِ عقايد فلسفی افلاطون بايد محتوای آن خطابه را بر محتوای رساله‌های مكتوب وی برتری نهاد. در واقع، اين نظريه، موافقان و مخالفانِ سرسختی دارد و به هر روی نمی‌توان ارزش والای آثار و نوشته‌های او را كمرنگ كرد.


@vivaphilosophy