87 ـ کلاسیک‌های فلسفهٔ کلاسیک: پیشا‌سقراطیان
قسمت آخر: ادبیاتِ پیشا‌‌سقراطی (معرفی کتابِ «نخستين فيلسوفان يونان»)

مسعود #زنجانی

ادبیاتِ پيشاسقراطی


به‌رغم آنکه امروزه در فضای مطالعات جهانی، به ويژه در زبان‌های اروپایی، ادبياتِ پژوهش راجع به پيشاسقراطيان، از گستره و ژرفای دانشورانه و انديشورانهٔ قابل ملاحظه‌ای برخوردار شده است، متأسفانه زبان فارسی، در اين زمينه، همچنان، گام‌های نخست را انتظار می‌کشد.

کتاب «نخستين فيلسوفان يونان» بیش از سه دهه يگانه اثری به شمار می‌رفت كه به پيشاسقراطیان ‌اختصاص داشت. اين كتاب نوشتهٔ شرف‌الدين خراسانی، پژوهشگر و مترجم فلسفی است۱ که ابتدا در سال ۱۳۵۰ توسط «شركت سهامی كتابهای جيبی» انتشار يافت و سپس در سالهای بعد، بدون تجديدنظر و افزوده‌ای، تجديد چاپ شد.۲

كتاب را می‌توان حاوی دو بخش عمده دانست. بخش اول شامل «پيشگفتار» و سه فصل با عناوين «يونان و تمدن‌های شرقی»، «منابع دربارهٔ نخستين فيلسوفان يونان» و «جهان‌بينی يونانيان پيش از فلسفه» است. هر كدام از اين فصل‌ها به نوبهٔ خود، زمينهٔ شناخت و فهم فلسفهٔ پيشاسقراطی و همچنين داوری تاريخی و معرفتی در باب آن را فراهم می‌كنند. بخش دوم ساختاری متفاوت دارد و خود حاوی پانزده فصل است كه غالب آن به يك فيلسوف و يا يك حوزهٔ پيشاسقراطی اختصاص داده شده است. كار ارزشمند دکتر شرف‌ در اين بخش بر جای نهادن ترجمه‌ای از كتاب «قطعات پيشاسقراطی» اثر هرمان ديلس است.

وي در اثنای شرح و تفسيرِ زندگي و افکار هر چهرهٔ پيشاسقراطي اکثر قطعات به‌ جای‌ مانده او را از يونانی به فارسی برگردانده است. بهتر آن است كه بر شيوهٔ كار او در ترجمهٔ اين قطعات از زبان خود وی اطلاع يابيم:

"متن يونانی گفته‌ها و نوشته‌های بازمانده از آن فيلسوفان همواره برای زبان‌شناسان و محقّقان اروپایی دشواری‌ها پيش آورده است و بنابراين در فهم، تفسير و حتي ترجمهٔ آنها به زبانهای اروپایی اختلاف نظر وجود دارد. نگارنده كوشيده است كه ترجمهٔ آنها به پارسی تا حد امكان به اصل يونانی نزديك‌تر باشد و حتی واژه‌ها و تعبيرها نيز رنگ و روح اصلی خود را نگه دارند. البته در ترجمه و فهم بسياری از تعبيرها نيز ترجمه‌های استادان اروپایی، همواره در پيش چشم بوده است."۳

«نخستين فيلسوفان يونان»، علاوه بر آنكه از حيث ترجمهٔ متون و قطعاتِ پيشاسقراطی اهميّت دارد، جنبة تأليفی آن نيز دارای ارزش فراوانی است و به‌سان هر اثری كه از روی تأمّل و تتبّع نگاشته شده باشد، نقد و بررسي درخوری می‌طلبد.۴ «تحقيق»، ويژگی ممتاز اين اثر است؛ چرا كه نویسنده به مدد آشنايی و احاطه‌اش به زبانهای اروپايی، گزارش معتبری از آرا و نظرات يونانی‌شناسان برجسته‌ای چون جان برنت، ادوارد تسلر، كورنفورد، تئودور گمپرتس و ورنريگر در اختيار می‌نهد.

علاوه بر اين ويژگي، «تفصيل» و «تحليل» در پرداختن به موضوع، و به عبارت ديگر، شرح و تفسير انديشه‌های پيشاسقراطيان نيز از ويژگی‌های ديگر اين كتاب است. از سوی ديگر، نثر شيوا و روان كتاب كه در سراسر آن بويژه در ترجمهٔ قطعات پيشاسقراطی به چشم می‌خورد، ستودنی است كه محصول ذوق و تسلّط مؤلف به زبان و ادبيات فارسی است.

در آخر نيز بايد اشاره‌ای به برخی نكات مؤلف نسبت به تاريخ‌نگاری مسلمانان در حوزهٔ پيشاسقراطی داشت. اين نكات اگرچه استطراداً به آنها پرداخته شده، نشان از توجّه و تفطّن نویسنده نسبت به ضعفِ تاريخنگاری فلسفی مسلمانان، به طور عام، و در حوزهٔ پیشاسقراطی، به طور خاص، دارد.۵ اين نكات، براي كاوشگران فلسفهٔ اسلامی، كه «تأثير» و «تطبيق» آرا و نظرات فيلسوفان يونان در دستور كار آنها قرار دارد، بسيار روشنگر و آموزنده است. براي نمونه، نويسنده در فصل «منابع دربارهٔ نخستين فيلسوفان يونان» چنين نظر دارد:

"اما مآخذ عربی اسلامی دربارهٔٔ نخستين فيلسوفان يونانی بسيار ناقص و غالباً گزارشهای آنها پريشان و نادرست است و به هيچ‌يك از مآخذ اصلی و دستِ اول، به علت آشنا نبودن با زبان يونانی، آگاه نبوده‌اند. در ميان ايشان شهرستانی (۵۴۸ ـ ۴۷۹) نويسندهٔ كتاب مشهور المِلَل والنِّحَل تمامی اطلاعات خود را دربارهٔ نخستين فيلسوفان يونان به طور نامستقيم از كتاب [به خطا] منسوب به پلوتارخوس و ترجمهٔ عربی آن گرفته است. در گزارشهای وی غالباً لغزشهای فراوان و گمراه‌كننده ديده می‌شود و پيداست كه مآخذ واسطهٔ وی سخت آشفته بوده است. وی در گزارش‌های نادرست خود می‌كوشد كه همهٔ آن فيلسوفان را يكتاپرست و يزدان‌شناس بنماياند و استدلالهايي را كه زاييدهٔ مكتب افلاطون و ارسطو ست به آنان نسبت می‌دهد!"۶

از نظر وی، وضع در تاريخ‌الحكماء قِفْطی (۶۴۶ - ۵۶۸) و روضه‌الافراح و نُزهه‌الارواح شهرزوری (قرن ۷) نيز كمابيش همينگونه است. او از اينكه سرچشمهٔ اطلاعات ايشان [عقايدنگاران مسلمان] چه كشكول پُر افسانه‌ای بوده است، اظهار شگفتی می‌کند.۷

ادامه 👇

telegram.me/vivaphilosophy