86 ـ کلاسیک‌های فلسفهٔ کلاسیک: پیشا‌سقراطیان
قسمت چهارم: قطعاتِ پیشا‌‌سقراطی

مسعود #زنجانی

@vivaphilosophy

قطعاتِ پيشاسقراطی

به غالب فلاسفهٔ پيشاسقراطی، كتابی با عنوان متعارفِ «دربارهٔ طبيعت» نسبت داده شده كه البته به طور کامل بازنمانده است. با اين وجود قطعاتی از آناكسيمندر، هراكليتوس، پارمنيدس، امپدوكلس و آناكساگوراس به جای مانده كه با همين نام پيوند خورده است. البته چنانکه گادامر می‌گويد: «مشكل بتوان فرض كرد كه پيشاسقراطيانی كه در سده‌های ششم و پنجم قبل از ميلاد می‌زيستند واقعاً درباره مفهومی از طبيعت سخن گفته باشند مانند آنچه از ارسطو به بعد بديهی انگاشته شده است. عنوان «دربارهٔ طبيعت» نخستين بار در ديالوگ فايدون افلاطون ديده می شود.
مدارك مستند و دست اول از فيلسوفان پيشاسقراطی بسيار پراكنده و ناچيز است. در واقع، ما هيچ كار دست‌نخورده و يكپارچه‌ای از هيچ فيلسوفِ پيشاسقراطی نداريم. آنچه داريم به صورت قطعاتِ كوتاه و گسسته است كه از طريقِ نقل‌شان توسط نويسندگان پسينِ روزگار باستان بازمانده‌‌اند كه نخستين‌شان افلاطون است. اما بسياری از نقلِ‌قول‌ها از منابع و مآخذ بسيار متاخّرتر است. يكی از مستندات بسيار ارزشمند ما دربارهٔ فلسفهٔ پيشاسقراطی، نوشته‌های فيلسوفی به نام سيمپليكيوس است كه در قرن ششم ميلادی می‌زيست، يعنی هزار سال پس از كسانی كه مي‌خواهيم فلسفه‌شان را بشناسيم. او در شرح خود بر سماع طبيعی (فيزيك) ارسطو، نگره‌های برخی پبشينيان ارسطو را به سخنِ خودشان بيان می‌كند؛ زيرا در زمان او نيز بسياری از نوشته‌های فيلسوفان پيشاسقراطی، و حتي ملّخصات پسينِ آنها، سخت ناياب شده بودند. بدين‌سان، بخش بسياری از آنچه از گفتار اصيلِ پارمنيدس و امپدوكلس و آناكساگوراس و ديوگنس آپولونيایی در اختيارمان هست، از سيمپليكيوس وام داريم.
از فيلسوفانِ ملتوسی، يعنی تالس، آناكسيماندروس و آناكسيمنس، به جز عبارتی يا جمله‌ای، هيچ نمانده است؛ از فيثاغورس هيچ چيز؛ از هراكليتوس يكصد و اندی گفتهٔ اصيل و بسيار كوتاه. از پارمنيدس حدود صد و پنجاه بيت و از امپدوكلس نزديك به سيصد و چهل بيت بازمانده است. از آناكساگوراس حدود بيست پاره‌نوشته در دست داريم كه روی هم نزديك به هزار كلمه است. از دموكريتوس، كه می‌گويند بسيار پُرنويس بوده، فقط بين دويست تا سيصد پاره‌نوشته بازمانده است.
جُدا از نقل‌قول‌های مستقيم، نويسندگانِ متاخّرتر مقدار معتنابهی نقد و تفسير نيز بر ديدگاه‌های اين فيلسوفانِ نخستين نوشته‌اند كه در دست است. سرآغاز اين نقد و تفسيرها هم مربوط به نوشته‌های افلاطون، ارسطو و تئوفراستوس، شاگرد ارسطو، است. بسياری ديگر باز متاخّرتر هستند. اكثر اين نقد و تفسيرها نيز قابل اعتماد نيستند، زيرا مفسّران كمتر در پیِ گزارش تاريخی بی‌طرفانه از اين اسلاف نخستين‌شان، و بيشتر در پیِ رد عقايد آنها و اثباتِ عقايد فلسفی خودشان بوده‌اند. اين مطلب خصوصاً در مورد ارسطو صادق است. او در كتاب اول مابعدالطبيعه (متافيزيك) خويش گزارشی بسيار مفيد، اما جانبدارانه، از انديشهٔ يونانی تا زمان خودش به دست می‌دهد. بنابراين، ما چاره‌ای نداريم جز آنكه ديدگاه‌های اين فيلسوفان نخستين را با وصله‌پينه كردن نقل‌ِقول‌های پراكنده و گزينشی، و تفسير و نقدهای جانبدارانه و مغرضانه به دست آوريم.

قطعاتِ پراكنده و جای‌مانده از فيلسوفان پيشاسقراطی، تا نيمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم، نه جمع‌آوری شده و نه در بوتهٔ سنجش و ارزيابی دقيق علمی نهاده شده بود. در سال 1879 استاد زبان‌های باستانی، پژوهندهٔ پُركار و كم‌نظير آلمانی، هرمان ديلس (1922- 1848)، در سن 31 سالگی كتاب درخشان خود را به نام عقايدنگاری يونانی منتشر ساخت. اين كتاب كه زاييدهٔ سال‌ها مطالعه، پژوهش و تأمّل بود بر زمينهٔ آگاهی ما دربارهٔ فيلسوفانِ پيشاسقراطی نوری بی‌سابقه افكند. ديلس در اين كتاب با كاربرد دقيق‌ترين شيوهٔ كار علمی انتقادی، تمامی منابع را در بوتهٔ سنجش و مطالعهٔ وسيع زبان‌شناختی و تاريخی قرار داد و سرچشمه‌های اصلی منابعِ گوناگون و همچنين رشته‌هايی را كه مؤلّفان را طی قرن‌ها به يكديگر پيوند می‌داد، نشان داد. اين كتاب موجب شهرت فراوان وی شد و آكادمي علوم پروس به وی جايزه داد.
اما كتاب دوران‌ساز ديلس قطعات پيشا‌سقراطی است كه بيست و چهار سال پس از كتاب نخست وی به سال 1903 منتشر شد. از هنگام انتشار آن تاكنون، اين كتاب بزرگترين و مهمترين منبع درباره فيلسوفان پيشاسقراطی و آراء و نظرات آنها است. ديلس در اين كتاب كه اكنون در دو جلد متن و يك جلد اعلام و اصطلاحات در دست است، دقت و ژرف‌نگری علمی و انتقادی را به حد كمال رسانده است. او در اين كتاب متن يونانی و رومی كه در منابع گوناگون، پراكنده بوده است را با تبحّر و آگاهی ژرف خود از زبان و ادبيات يونانی و لاتين، گرد آورده و سپس آنها را به آلمانی ترجمه كرده است.

ادامه 👇

telegram.me/vivaphilosophy