57- تأملي در باب توهم و تخيل

#مسعود_زنجانی
@vivaphilosophy

«تخيل» و «توهم» تشابه ها و تفاوت های جدی با يکديگر دارند. از نظر برخی متفکران همچون آیریس مرداک، تخيل مفيد است و توهم مخرب. برای مرداک، تخيل پيامدهاي اخلاقي به شدت مثبتي دارد، اما پيامدهاي اخلاقي توهم، از اين حيث، کاملاً منفي است.

می توان گفت تشابه تخيل و توهم در اين نهفته است که در هر دو، شاهد نوعی گذر از مرزهاي «واقعیت تجربی» (روزمره) هستیم. به عبارت ديگر، در تخيل و توهم، به گونه ای، امکان تجربه «نا-واقعيت» یا «واقعیت فراتجربی» فراهم می شود. بنابراين، تخيل و توهم، هر دو، ساختاري «ناواقعگرايانه» دارند و «نفی» واقعيت تجربی ويژگی مشترک آنها است.

اما تفاوت تخيل و توهم در اين نهفته است که فرد متخيل آگاهانه واقعيت هاي تجربي را در مي نوردد، اما فرد متوهم ناآگاهانه از اين واقعيت ها در مي مانَد. بنابراين، وضعيت «آگاهی» در مرزبندي تخيل و توهم بسيار تعيين کننده است. می توان گفت اگر فرد در «وضعيت مابعد آگاهي» باشد در تخيل سير مي کند و اگر او در «وضعيت ماقبل آگاهي» باشد در توهم به سر مي بَرد. از آنجا که آگاهي یک سویه «انتقادي» (=سنجشگرانه) دارد، مي توانيم بگوييم: "محتواي تخيل «نقد» واقعيت ها است، اما محتواي توهم «نقض» آنها است". به عبارت ديگر، در تخيل، نفي جنبه «استعلايي» دارد و در توهم، جنبه «منطقي». تخيل احراز و فراروی از واقعيت تجربي است، توهم احتراز و فرومانی از آن. تخيل نتيجه توانايی انسان است و توهم ناشي از ناتواني او.

در توهم، هر تصوری، گویی، تحقق نيز دارد، چرا که فرد متوهم در «نا آگاهي» به سر مي بَرد. او سنجه اي براي ارزيابي تصورات خود، در مقام تصور، در اختيار ندارد، و از اين رو، تصور نا-واقعیت در او به تصديق آنها نيز منجر مي شود. فرد متوهم توهمات خویش را واقعيت مي داند، بنابراین ساده انگارانه مطلوب های توهمی را موجود مي پندارد و ديگر خود را براي تحققشان مسئول نمي شمارد؛ چنانچه نامطلوبهای توهمی را هم موجود می داند و دن کیشوت وار با توطئه های آنها می جنگد. در مقابل، فرد متخيل، ترديد ندارد که بايد براي تحقق مطلوب هايش مجدانه تلاش کند، زيرا او در ارزيابي تصورات یا تخیلات خود، ايده آلي بودن آنها را انکار نمي کند.

پيامدهاي اخلاقي تخيل و توهم هنگامي روشن مي شود که نخست، به تفاوت آن دو در عرصه ادراکات و ارتباطات انساني اشاره کنيم. بايد نگريست که در تخيل و توهم، «ديگري» که از هستي و موقعيتي تراژيک و فراتجربي برخوردار است چگونه ادراک مي شود؟ بنا بر آنچه پيش تر رفت، در تخيل است که امکان ترک خود و جهان آشنای خود و آنگاه درک ديگري در ديگربودگي اش فراهم می شود، اما در توهم، ديگري نه در ديگربودگي اش، بلکه در تطبيق با فرد متوهم ادراک مي شود. تخيل «فراروي ديگرپذيرانه» را ممکن مي کند که در عمل مي تواند به «ديگر دوستي» منجر شود، اما توهم، تجربه نوعی «در خود ماندگي ديگرگريزانه» است که در عمل مي تواند به «ديگر ستيزي» منتهي شود. از همين جا است که می توان با اين ايده آيريس مرداک همدلی کرد که تخيل مهمترين شرط اخلاقي زيستن است و توهم مهمترين مانع اخلاقي زيستن است. از نظر مرداک، گوهر اخلاقي زيستن «عشق» است، اما عشق به ديگري بدون همدردي يا همذات پنداري با وي ممکن نيست. از سوي ديگر، همدردي با ديگري نيز مستلزم ادراک او است که چنانچه ديديم اين ادراک تنها با نيروي تخيل ممکن مي شود. در مقابل، توهم نه به عشق که به خود خواهي مي انجامد.

باری، تخيل زیبایی شناختی که پيشاپیش از یک فهم رئالیستی آغازیده است، می تواند تجربه نوعي «ایدئالیسم» يا «سور رئالیسم» متاملانه، سرشار از معنا، و با امکان تعبیر پذیری پایان ناپذیر را به ما هدیه کند. "هنر عرصه زايش و پرورش تخيل است. هنر هم تخيل زا و هم توهم زدا است. براي همين نيز هنر براي مرداک جايگاهي بسيار ارجمند و ارزشمند دارد. تربيت اخلاقي تنها با تربيت هنري ممکن مي شود و اساساً هيچ مرزبندي قاطعي را نميتوان ميان فعاليت هنري و اخلاقي ترسيم کرد. در واقع، اخلاق و هنر دوجنبه از تلاشي واحدند."*

* سیطره خیر، آیریس مرداک، ترجمه شیرین طالقانی، مقدمه و ویراسته مصطفی ملکیان، نشر شور.

@vivaphilosophy