💠انتشار مجموعه مقالات «عالمان مسلمانِ سده‌های میانه و پیشامدرن پشت میز تحریر»
👥به‌ویراستاری زابینه اشمیتکه و جوزف ویتزتوم (لایدن: بریل، ۲۰۲۶)
Sabine Schmidtke & Joseph Witztum, Medieval and Premodern Muslim Scholars at Work (Islamic History and Civilization: Studies and Texts, Vol. 230), Leiden: Brill (2026).
⬇️ دریافت صفحات آغازین کتاب در کتابخانه انعکاس
مقالات کتاب حاضر محصول همایشی مجازی است که در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۲ به‌همت مؤسسه مطالعات پیشرفته پرینستون و دانشگاه عبری اورشلیم برای بزرگداشت اتان کلبرگ، شیعه‌شناس برجسته برگزار شد. کلبرگ خود در این همایش با بحثی با عنوان «بازنگری در ابن‌طاووس» حاضر بود، و کسانی چون مایکل کوک، مئیر بار-اَشر، دِوین استوارت، الکساندر ترایگر، زابینه اشمیتکه، جوزف ویتزتوم، احمد الشمسی و بئاتریس گروندلر در آن به‌ارائه‌ی پژوهش‌های خویش پرداختند؛ همچنان‌که بعدتر، از کامیلا آدانگ و روی ویلُوزنی نیز دعوت شد برای این کتاب مقاله‌ای بنویسند.
↗️ صفحۀ همایش در مخزن مؤسسۀ مطالعات پیشرفته پرینستون
عنوان این همایش (و تبعاً، عنوان کتاب) اشاره‌ای است آگاهانه به تک‌نگاری مشهور کلبرگ در سال 1992، یعنی A Medieval Muslim Scholar at Work: Ibn Ṭāwūs and His Library، که ترجمۀ فارسی آن با عنوان کتاب‌خانۀ ابن‌طاووس و احوال و آثار او (سید علی قرائی و رسول جعفریان، قم: کتاب‌خانۀ مرعشی نجفی) در همان سال منتشر شد و مورد استقبال گسترده‌ای قرار گرفت. کلبرگ در آن کتاب، با پی‌جویی ارجاعاتِ سیدابن‌طاووس (د. ۶۶۴ق)، کتاب‌خانۀ او را بازسازی کرد و مسیرِ تازه‌ای پیش روی پژوهشگران گشود: بازسازی کتاب‌خانه‌های تاریخی. مقالات کتاب حاضر، با الهام از رویکرد کلبرگ در کتاب پیش‌گفته، بر چهره‌هایی همچون امام جعفر صادق، فیض کاشانی، ابویعقوب سجستانی، سیوطی، تازغدری و البته همچنان ابن‌طاووس، پرتوی تاریخی بر کار علمی آنان بیفکنند.
👤 اتان کلبرگ از برجسته‌ترین شیعه‌پژوهان نیم‌سدۀ اخیر است. او رسالۀ دکتری‌اش را در دانشگاه آکسفورد دربارۀ نگرش امامیه به صحابۀ پیامبر نوشت و در طول مسیر پژوهشی‌اش، عمدتاً بر تاریخ اندیشه، حدیث و میراث مکتوب امامیه متمرکز بوده است. افزون بر کتاب مشهورش دربارۀ کتاب‌خانۀ ابن‌طاووس، از دیگر آثار او می‌توان به تصحیح جوامع آداب الصوفية و کتاب عیوب النفس ومداواتها ابوعبدالرحمن سلّمی (۱۹۷۶)، مجموعه‌مقالات عقیده و فقه در تشیع امامی (۱۹۹۱)، تصحیح انتقادی کتاب القرائات احمدبن‌محمد سیاری (با همکاری محمدعلی امیرمعزی، بریل: ۲۰۰۹)، و گزیده‌‌مقالات در ستایش اندک‌شماران: پژوهش‌های در اندیشه و تاریخ تشیع (بریل: ۲۰۲۰) اشاره کرد؛ همچنان‌که برخی از مقالات او، همچون مقالۀ «از امامیه تا اثناعشریه» و «اصول اربعمائه» از منابع اساسی شیعه‌پژوهی محسوب می‌شوند. بسیاری از نوشته‌های کلبرگ تاکنون به فارسی ترجمه شده است. گفتنی است پیش‌ازاین نیز، در سال ۲۰۰۹، جشن‌نامه‌ای به‌ویراستاری محمدمعزی و دیگران به‌افتخار او منتشر شده بود.
💬 متن گفت‌وگوی ادموند هیز با کلبرگ (۲۰۱۹)
🗂مروری بر مقالات کتاب
⭐️ «هیچ‌کس نباید بر آنچه در کتاب‌ها می‌خواند تکیه کند، مگر آنکه اصول علم را بفهمد»؛ فتوایی از تازغدری (د. ۸۳۳ق)
کامیلا آدانگ (دانشگاه تل‌آویو)
آدانگ به‌بررسی فتوایی از ابوالقاسم تازغدری، فقیه مالکی و مفتی جامع بزرگ فاس می‌پردازد که احمد ونشریسی (د. ۹۱۴ق) در مجموعه فتاوای مشهورش، المعیار المعرب آورده است. پرسش این بود که آیا خواندن عمدی نافله، بدون وضو کفر است یا فسق، و این‌که آیا تکفیر چنین فردی (منسوب به ابوحنیفه) درست است یا نه. تازغدری با استناد به اجماع اهل سنت بر کافر نبودن گنهکار، این نسبت را بی‌اساس می‌داند و هشدار می‌دهد که فرد ناآموخته نباید به کتاب‌ها تکیه کند، زیرا حتی آثاری چون الأغانی و المعارف ابن‌قتیبه نیز متضمن برخی نسبت‌های ناروا هستند.
⭐️ گواهان سنیِ متقدم بر تعالیم جعفر صادق
احمد الشمسی (دانشگاه شیکاگو)
الشمسی از مسئله‌ای آغاز می‌کند که کلبرگ در مقالۀ «اصول اربعمائه» آن را کاویده است: معمولاً منابعِ کتب اربعه را دفترهایی می‌دانند که شاگردان امام صادق (د. ۱۴۸ق) براساس تعالیم ایشان نوشته‌اند؛ دفترهایی که ارزیابی‌شان همواره محل بحث بوده است. امروزه نیز دو تصویر از امام جعفر صادق رواج دارد که هر دو پشتوانه‌هایی در منابع امامی دارند: در یک‌سو، تصویرِ فقیهی بزرگ و بنیان‌گذار مذهب جعفری، و در سوی دیگر، یک راهنمای معنوی با معارف باطنی. الشمسی به روایت‌های سنیانِ هم‌عصر یا اندکی پس از امام در موطأ مالک، کتاب الأم شافعی و طبقات ابن‌سعد می‌پردازد و نشان می‌دهد این منابع تعالیم امام را در پیوند با سنت فقهی مدینه نشان می‌دهند و مواضع منسوب به او در آن‌ها عموماً با منابع امامی تعارضی ندارد؛ به‌باور او تفاوت‌های دو سنت را باید نشانه‌هایی از فرایندهای گزینش و تدوین منابع دانست
(ترجمه و مرور انتقادی این مقاله).
⭐️ وُولگاتِ عربی انجیل‌ها در کتاب‌خانۀ عالم امامی، رضی‌الدین علی‌بن‌موسی بن‌طاووس (د. ۶۶۴ق)
زابینه اشمیتکه (مؤسسه مطالعات پیشرفته پرینستون)
این مقاله به‌بررسی فصل مربوط به انجیل‌ها در سعد السعود ابن‌طاووس می‌پردازد و می‌کوشد با پی‌جویی اشارات، ارجاعات و نشانه‌های موجود در آن، نسخۀ مورد استفادۀ ابن‌طاووس را بازسازی کند؛ یعنی، مجلدی حدوداً ۲۰۰ برگی متضمن چهار انجیل، بدون فصل‌بندی، و با یادداشتی آغازین که این ترجمۀ عربی از انجیل‌ها را به‌نحوی تردیدبرانگیز به ایلیای نصیبینی نسبت می‌دهد. این ترجمۀ عربی از انجیل‌ها، «وولگاتِ عربی (the Arabic Vulgate)» خوانده می‌شود و ابن‌طاووس ظاهراً نخستین نویسندۀ مسلمان شناخته‌شده‌ای است که از آن بهره برده است.
⭐️ یک عالم اسماعیلی پشت میز تحریر: ملاحظاتی دربارۀ کتاب المقالید ابویعقوب سجستانی در نسبت با روایت بلندِ اثولوجیای [منسوب به] ارسطو
الکساندر ترایگر (دانشگاه دالهاوزی، کانادا)
در نظام نوافلاطونی فلوطین، هستی از «احد» به عقل (νοῦς) و نفس (ψυχή) فیضان می‌یابد؛ حال آنکه در اندیشۀ ابویعقوب سجستانی (د. پس از ۳۶۱ق.) و پیشینیانش (کسانی چون محمد نسفی)، مبدأ نخستین «مُبدِع» نامیده می‌شود؛ مبدأای که عقل را از عدم می‌آفریند و «کلمه» یا «امر» میان این دو وساطت می‌کند. نگرش‌های اخیر را می‌توان در روایت بلند اثولوجیا نیز یافت؛ کتابی که مدت‌ها نوشته‌ی ارسطو شمرده می‌شد (و در واقع، بازنویسی‌ای از بخش‌های از انئادهای فلوطین بود). ترایگر با بررسی بیست فقرۀ موازی نشان می‌دهد سجستانی و اثولوجیا هر دو مستقلاً از یک منبع مشترک (اوایل سدۀ چهارم هجری یا پیش از آن) الهام گرفته‌اند و بر همین اساس، به‌احتمالِ بسیار، روایت بلند اثولوجیا مربوط به سدۀ پنجم یا ششم هجری بوده است.
⭐️ داستان دو عالم مسلمان: ملاحظاتی دربارۀ کوشش فیض کاشانی (د. ۱۰۹۱ق.) برای احیای احیاء علوم‌الدین غزالی (د. ۵۰۵ق.)
روی ویلوزنی (دانشگاه حیفا)
ویلوزنی در این‌جا به‌بررسی المحجة البیضاء في تهذیب الإحیاء ملا محسن فیض کاشانی (یعنی، بازنویسیِ شیعیِ احیاء علوم الدین محمد غزالی) می‌پردازد (کلبرگ پیش‌تر نشان داده بود که احیاء در کتاب‌خانۀ ابن‌طاووس نیز موجود بوده است). نویسنده نشان می‌دهد فیض عموماً به ساختار احیاء پای‌بند ماند، اما دگرگونی‌هایی در آن اعمال کرد؛ برای نمونه، «کتاب سماع» را با «کتاب آداب الشیعة وأخلاق الإمامة» جایگزین ساخت و به‌جای روایات غیرشیعی، از روایات شیعی بهره برد. این بازنویسی تا اندازه‌ای به‌جذبِ احیاء و جوانبی از اندیشۀ غزالی در سنت امامی یاری رساند، چنانکه خود فیض نیز در مقدمۀ کتاب پیش‌گفته، برآن بود که غزالی در پایان عمر به تشیع گرویده است.
⭐️ بازسازی تفسیر سُدّی دربارۀ یوسف به‌دست سیوطی
جوزف ویتزتوم (دانشگاه عبری اورشلیم)
ویتزتوم در این‌جا نشان می‌دهد جلال‌الدین سیوطی (د. ۹۱۱ق.) در کتاب الدر المنثور صرفاً یک گردآورندۀ ساده نبوده است. هرچند او ذیل آیۀ هشتم سورۀ یوسف متنی پیوسته و طولانی از داستان یوسف به‌روایت سُدّی (د. ۱۲۸ق.) آورده است، اما کار او صرفاً نقل‌قول ساده نبوده بلکه او با پاره‌های روایت سدّی را از آثار طبری و ابن‌ابی‌حاتم در کنار یکدیگر گذاشته و افتادگی‌ها را از همین‌طریق پر کرده است. ویتزتوم نشان می‌دهد بازسازیِ این روایت توسط سیوطی از بازسازی‌های جدید رضایت‌بخش‌تر است؛ هرچند می‌توان با توجه به شیوۀ سدّی در مواجهه با قرآن و همچنین با درنظر داشتن منبع پیشااسلامیِ او (یعنی، مواعظ سریانیِ منسوب به بالای)، بازسازی سیوطی را تکمیل کرد و دقت بخشید.
#انعکاس_کتاب
@Inekas
