♻️ هوش مصنوعی در پژوهش‌های جهان؛ از افزایش بهره‌وری تا چالش اعتماد علمی

گزارش جهانی AI for Science 2026، حاصل همکاری دانشگاه فودان، آکادمی علوم هوش مصنوعی شانگهای و Nature Research Intelligence، تصویری از وضعیت استفاده پژوهشگران از هوش مصنوعی ارائه می‌دهد.
این گزارش بر پایه ۱۰٬۴۸۰ پاسخ معتبر از پژوهشگران ۱۱۷ کشور و اقتصاد و ۱۲ حوزه علمی تهیه شده است.
یافته‌ها نشان می‌دهد هوش مصنوعی به‌تدریج به بخشی از فعالیت‌های روزمره پژوهشگران تبدیل شده و بیشترین کاربرد آن در جست‌وجوی اطلاعات و ویرایش متون علمی است.
حدود ۴۴ درصد پاسخ‌دهندگان اعلام کرده‌اند که همیشه یا اغلب برای گردآوری اطلاعات از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند؛ این میزان برای بهبود و ویرایش مقاله نیز حدود ۴۵ درصد است.
در مقابل، استفاده مداوم از این فناوری در ارزیابی مقالات علمی کمتر گزارش شده است؛ موضوعی که اهمیت قضاوت تخصصی و مسئولیت‌پذیری انسانی را نشان می‌دهد.
گزارش همچنین از تفاوت نسلی در استفاده از هوش مصنوعی حکایت دارد؛ پژوهشگران تازه‌کار معمولاً بیش از افراد باسابقه از این ابزارها بهره می‌گیرند.
از نظر ابزارهای مورد استفاده، مدل‌های عمومی هوش مصنوعی سهم عمده‌ای دارند و ابزارهای تخصصی جست‌وجوی منابع و نگارش علمی در جایگاه‌های بعدی قرار می‌گیرند.
با وجود افزایش کاربرد، حمایت سازمانی و تأمین مالی ابزارهای هوش مصنوعی هنوز برای بسیاری از پژوهشگران محدود است و بخشی از هزینه‌ها را خود آنان می‌پردازند.
مهم‌ترین نگرانی گزارش‌شده، دقت خروجی‌ها و تولید اطلاعات نادرست یا منابع ساختگی است؛ نگرانی‌هایی که بر اعتماد به نتایج پژوهش اثر می‌گذارند.
کاهش تفکر انتقادی، تهدید سلامت پژوهش و مخاطرات امنیت داده‌ها نیز از دیگر دغدغه‌های مطرح‌شده در میان پژوهشگران است.
از منظر تحلیلی، این یافته‌ها نشان می‌دهد که افزایش بهره‌وری به‌تنهایی برای ارزیابی ارزش هوش مصنوعی در پژوهش کافی نیست و باید کیفیت، شفافیت و قابلیت راستی‌آزمایی نیز سنجیده شود.
بنابراین، دانشگاه‌ها و کتابخانه‌های دانشگاهی می‌توانند با آموزش سواد هوش مصنوعی، تقویت مهارت ارزیابی منابع و تدوین راهنماهای استفاده مسئولانه، به بهره‌گیری آگاهانه‌تر از این فناوری کمک کنند.

Fudan University, Shanghai Academy of AI for Science, & Nature Research Intelligence. (2026). AI for Science 2026: The state of AI use among researchers. Nature Research Intelligence, Springer Nature. https://www.nature.com/immersive/partnercontent/fudan/aiforscience/index.html

https://t.me/UT_Central_Library