آیا ایرانیان امروز در مقایسه با گذشته، کمتر می‌خوانند یا بیشتر؟
معمولاً گفته می‌شود سرانه مطالعه در ایران پایین است و مردم کمتر از گذشته کتاب می‌خوانند. اما آیا شیوه محاسبه مطالعه، با تحولات زندگی دیجیتال سازگار شده است؟
در گذشته مطالعه عمدتاً به معنای خواندن کتاب، روزنامه و مجله کاغذی بود. امروزه میلیون‌ها نفر، از زنان خانه‌دار تا دانشجویان و کارمندان، هر روز نوشته‌های فراوانی را در تلگرام، شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌ها و رسانه‌های اینترنتی می‌خوانند. این فعالیت نیز نوعی خواندن است، هرچند لزوماً کتاب‌خوانی محسوب نمی‌شود.
نظرسنجی «فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران» که در آبان ۱۴۰۴ با مشارکت ۱۲۳۴ نفر انجام شد، میانگین مطالعه کتاب را برای کل پاسخ‌گویان حدود ۱۱ دقیقه در روز گزارش کرد. اما همین پژوهش نشان داد که با گسترش تعریف فعالیت‌های مطالعاتی و رسانه‌ای، از جمله خواندن مطالب علمی و تحلیلی و تماشای مستندهای علمی، میانگین زمان به حدود ۷۰ دقیقه می‌رسد. البته این عدد اخیر صرفاً زمان خواندن متن نیست.
پژوهش‌های دانشگاهی نیز نشان می‌دهند که خواندن دیجیتال به بخش مهمی از زندگی معاصر تبدیل شده است. برای مثال، پژوهشی در سال ۲۰۱۸ با بررسی مطالعاتی شامل بیش از ۱۷۱ هزار شرکت‌کننده، تفاوت‌های خواندن روی کاغذ و صفحه‌نمایش را بررسی کرد. نتیجه آن بود که در برخی شرایط، به‌ویژه متون اطلاعاتی، درک مطلب روی کاغذ بهتر است. بنابراین افزایش مواجهه با نوشته‌ها لزوماً به معنای افزایش مطالعه عمیق نیست.
مسئله اصلی این است که باید میان سه مفهوم تفاوت گذاشت: کتاب‌خوانی، خواندن متون و کسب اطلاعات از رسانه‌ها. این سه یکسان نیستند و نباید با یک شاخص اندازه‌گیری شوند.
شاید جامعه امروز کمتر کتاب کاغذی بخواند، اما بسیار بیشتر از گذشته با نوشته‌های دیجیتال سروکار داشته باشد. اثبات افزایش مجموع مطالعه نیازمند تحقیقات تاریخی و آماری دقیق‌تری است.
از این رو، به جای آنکه صرفاً بپرسیم «ایرانیان روزانه چند دقیقه کتاب می‌خوانند؟»، بهتر است بپرسیم: «ایرانیان روزانه چه مقدار متن، در چه رسانه‌هایی، با چه کیفیت و با چه میزان فهم و تأمل می‌خوانند؟»
این تغییر پرسش، می‌تواند تصویر دقیق‌تری از فرهنگ مطالعه در جامعه امروز به دست دهد.
منابع:
۱. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، نظرسنجی «فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران»، آبان ۱۴۰۴.
۲. Delgado et al. (2018), Don't throw away your printed books, Educational Research Review. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2018.09.003
۳. Jensen et al. (2024), The smell of paper or the shine of a screen?, Computers & Education. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2024.105107


https://t.me/UT_Central_Library