🗒 بازسازی بازگشت به گذشته پیش از جنگ نیست، آفرینش خلاقانه است

مراسم رونمایی کتاب «تجربیات جهانی بازسازی پساجنگ

♦️نشست «باید و نبایدهای پساجنگ» همراه با رونمایی از مجلد دوازده ‌دفتری «تجربیات جهانی بازسازی پساجنگ» روز دوشنبه سیزدهم مهر ۱۴۰۵ به میزبانی سرای علوم انسانی برگزار شد. در این نشست که به همت مجله سیاست‌نامه با همکاری سرای علوم انسانی برگزار شد، لیلا اردبیلی و جبار رحمانی به سخنرانی پرداختند.

♦️سخنران ابتدایی این نشست، لیلا اردبیلی عضو هیئت علمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی بود. او روایت بیرونی شکل‌گیری کار را چنین بازگفت: دکتر رحمانی در دفتر سیاست‌گذاری فرهنگی اجتماعی وزارت علوم بود. در گفت‌وگوهایی که با دوستان داشتند قرار شد درباره‌ پساجنگ کاری انجام دهند، زیرا این همه ویرانی نیاز دارد که علوم انسانی فکری را وسط بگذارد، به‌ویژه علوم اجتماعی؛ چون در گذشته معمولاً مهندس‌ها و تفکر مهندسی پشت بازسازی آمده‌اند یا بازسازی سیاست‌زده شده است. استدلال او این بود که این بار باید علوم اجتماعی پیش‌دستی کند و حرفی جلوتر از همه برای گفتن داشته باشد. او گفت: چهار سفارش کار از طرف دفتر سیاست‌گذاری فرهنگی دریافت کردند که یکی درباره‌ دانشگاه و نقش آن در بازسازی بود و دیگری درباره‌ خود سیاست‌های بازسازی. فلسفه‌ وجودی کل کار این بود که چه کنیم «چرخ را از اول اختراع نکنیم». پرسش این بود که اگر فردا بخواهیم بیل و کلنگ به دست بگیریم و این ویرانی‌ها را آباد کنیم، بازسازی اصلاً چگونه باید معنا شود و چه بحث‌هایی از علوم انسانی باید وارد شود. او یادآوری کرد که هم در خاورمیانه و هم در کشورهای دیگر جنگ‌هایی بوده است. به گفته‌ او بسیار بیشتر از آنچه ما تجربه کرده‌ایم، و پرسید آن کشورها چگونه کشورشان را ساختند و چه خطاهایی کردند.

♦️او گفت یکی از جلدها، که «یکی از شاهکارهای این دوازده جلد» است، به بازسازی پس از جنگ در ژاپن اختصاص دارد و این‌که ژاپن در چه زمینه‌هایی شبیه ما است؛ می‌رفتند، می‌خواندند و نگاه می‌کردند.سپس به آلمان، شوروی و کشورهای اروپایی رسیدند. جلد دوم و سوم را تا حدودی بر همین پایه ساختند، ولی دیدند بحث‌هایی که در آنجا مطرح می‌شود شاید با زمین و زمان ما چندان سازگار نباشد، چون خاورمیانه اقتضائات و جبرهای خودش را دارد. به همین دلیل یک جلد را به بازسازی پساجنگ در کشورهای خاورمیانه اختصاص دادند؛ کشورهایی که تا حدودی هم‌سرنوشت ما هستند، از فلسطین و اسرائیل و اعراب گرفته تا سوریه و افغانستان، و کوشیدند ابعاد اجتماعی و فرهنگی مسئله را در نظر بگیرند. او گفت در طول یکی دو ماه کار «سر و شکل پیدا کرد» و به دوازده جلد رسید که می‌تواند ادامه هم پیدا کند.

♦️رحمانی گفت کل ایده‌ کتاب این است که بازسازی خردمندانه باشد که بتوانیم فضای تنفسی به روایت‌ها و بازی‌های دیگر بدهیم. ایده این بود که بازسازی در نهادی با حداقل‌های استاندارد عقلانیت انجام شود؛ نهاد دانشگاه و علم، یعنی بازسازی باید علمی و عقلانی باشد، وگرنه گروه‌ها و نهادهای مسلط آن را در الهیات خودشان مصادره می‌کنند. فرقی نمی‌کند طرفدار نتانیاهو باشند یا ترامپ؛ همه الهیاتی عمل می‌کنند و توجیه‌شان الهیاتی است. رحمانی گفت نظریه‌ شکست مهم نیست؛ قابلیت بازاندیشی مهم است. همه می‌دانند بازسازی مهم است ولی هنوز جدی گرفته نمی‌شود؛ جامعه در استیصال و «درماندگی آموخته‌شده‌ جمعی» است و به لاک دفاعی رفته: «ولش کن، این نیز بگذرد؛ از سیاهی بالاتر رنگی نیست.» به جای آن‌که فعال باشیم و عاملیت فردی و جمعی داشته باشیم، به انفعال و استیصال جمعی پس کشیده‌ایم. گام نخست جرئت پرسیدن است و از دل نظریه‌ی شکست، پیروزی درآوردن؛ «جرئت پرسشگری را نداریم.» او به آنچه سید جواد طباطبایی در کتاب ابن‌خلدون‌اش می‌گوید اشاره کرد: چرا علوم انسانی شکل نمی‌گیرد؟ حوزه‌ای اندیشیدنی وجود داشت، اما ما به واسطه‌ همین نمی‌توانیم درست بیندیشیم. تا زمانی که تمام قلمرو قابل‌اندیشیدن و جرئت پرسیدن را نداشته باشیم، آنچه گفته شد رخ نخواهد داد و هیچ کاری از پیش نمی‌رود.

🔹گزارش کامل این نشست را می‌توانید در ایبنا مطالعه کنید.

🦉@goftemaann