Sovereignty in Iran: Challenges to Eurocentrism from Ancient Iran to the Islamic Republic
حاکمیت در ایران: چالش با اروپامحوری، از ایران باستان تا جمهوری اسلامی
ویراستار: Shabnam J. Holliday
ناشر: Edinburgh University Press
سال انتشار: ۲۰۲۶
این کتاب مجموعه‌ای میان‌رشته‌ای درباره مفهوم «حاکمیت» در تاریخ ایران است. نویسندگان می‌کوشند نشان دهند که الگوی رایج حاکمیت، که عمدتاً بر تجربه تاریخی اروپا استوار است، برای توضیح همه ادوار تاریخ ایران کافی نیست. از این رو، حاکمیت در کتاب نه صرفاً به معنای اقتدار دولت بر سرزمین، بلکه در پیوند با دین، سلطنت، قومیت، جنسیت، هویت و روابط بین‌الملل بررسی می‌شود. دامنه زمانی کتاب از عیلام و هخامنشیان تا جمهوری اسلامی امتداد دارد.
مقدمه: وارد کردن ایران به مباحث حاکمیت
Shabnam J. Holliday
مقدمه چارچوب نظری کتاب را توضیح می‌دهد و این پرسش را مطرح می‌کند که آیا می‌توان تجربه تاریخی ایران را با تعاریف اروپایی حاکمیت سنجید. هالیدی بر تعدد و تغییرپذیری اشکال حاکمیت در ایران تأکید دارد.
۱. کوهستان و دشت: حاکمیت، تاب‌آوری و تنوع در عیلام
Brieg Powel
این مقاله ساخت سیاسی عیلام را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که حاکمیت در این جامعه الزاماً متمرکز و یکپارچه نبوده است. جغرافیا و وجود مراکز گوناگون قدرت در شکل‌گیری این ساختار نقش مهمی داشته‌اند.
۲. مفاهیم حاکمیت در کتیبه‌های داریوش اول
Lloyd Llewelyn-Jones
نویسنده با بررسی کتیبه‌های فارسی باستان، به چگونگی تصور داریوش از قدرت شاهی می‌پردازد. مشروعیت الهی، تصرف سرزمین و توانایی حفظ نظم شاهنشاهی از عناصر اصلی این تصور از حاکمیت‌اند.
۳. زنان، اسطوره و حاکمیت در سنت ایرانی
Saeed Talajooy
این فصل پیوند میان سرزمین، جنسیت و اقتدار را در اسطوره‌ها و روایت‌های ایرانی بررسی می‌کند. شخصیت‌هایی چون سپندارمذ و آناهیتا در بحث نویسنده جایگاهی مهم دارند و زنان به‌عنوان عاملان رهایی و اختیار مطرح می‌شوند.
۴. حاکمیت و شاهان اشکانی و ساسانی
Vesta Sarkhosh Curtis
نویسنده با استفاده از سکه‌ها، القاب شاهی و نقش‌برجسته‌ها، مفهوم اقتدار سلطنتی در دوره اشکانی و ساسانی را بررسی می‌کند. این منابع تصویری و مادی اطلاعات مهمی درباره ایدئولوژی شاهنشاهی و مشروعیت سیاسی فراهم می‌کنند.
۵. حاکمیت در ایران صفوی
Andrew J. Newman
نیومن بر تداوم ساخت‌های سیاسی و اجتماعی در دوره صفوی تأکید دارد. او نشان می‌دهد که حاکمیت صفوی تنها نتیجه تمرکز قدرت شاه نبود، بلکه در تعامل با گروه‌های اجتماعی، مذهبی و سیاسی شکل می‌گرفت.
۶. حاکمیت ایران در سال‌های اشغال، ۱۹۴۱–۱۹۴۶
Rowena Abdul Razak
این مقاله به وضعیت ایران در دوران اشغال متفقین می‌پردازد. مسئله اصلی فاصله میان استقلال و حاکمیت رسمی ایران از یک سو و محدودیت عملی دولت در برابر قدرت‌های خارجی از سوی دیگر است.
۷. حاکمیت و «دولت ـ امپراتوری» پهلوی
Robert Steele
استیل بررسی می‌کند که حکومت پهلوی چگونه خود را احیاکننده اقتدار تاریخی ایران معرفی می‌کرد. استفاده از گذشته شاهنشاهی و تصویرسازی از دوره قاجار به‌عنوان عصر ضعف، بخشی از این روایت سیاسی بود.
۸. دین و حاکمیت در جمهوری اسلامی
Edward Wastnidge
این فصل رابطه دین، امنیت و سیاست خارجی جمهوری اسلامی را بررسی می‌کند. نویسنده معتقد است که برای فهم تلقی جمهوری اسلامی از حاکمیت، باید علاوه بر قلمرو و دولت، مؤلفه‌های دینی و ایدئولوژیک را نیز در نظر گرفت.
۹. حاکمیت و قومیت در بحرین و خلیج فارس
Firoozeh Kashani-Sabet
مقاله به رابطه تابعیت، قومیت و تعلق سیاسی در بحرین و سواحل خلیج فارس در اوایل قرن بیستم می‌پردازد. تعیین اینکه چه کسانی به یک جامعه سیاسی تعلق دارند، یکی از ابعاد مهم حاکمیت در این مطالعه است.
۱۰. کردستان و «نیمه‌حاکمیت»
Marouf Cabi
نویسنده رابطه دولت مرکزی ایران و جنبش‌های سیاسی کرد را از منظر رقابت بر سر اقتدار بررسی می‌کند. مفهوم «نیمه‌حاکمیت» برای توصیف وضعیت‌هایی به کار می‌رود که قدرت میان دولت مرکزی و نیروهای محلی تقسیم یا مورد مناقشه است.
۱۱. جنسیت و حاکمیت در خیزش «زن، زندگی، آزادی»
Asma Abdi & Shabnam J. Holliday
این مقاله مفهوم حاکمیت را به مسائل جنسیت، بدن، هویت و اعتراض اجتماعی پیوند می‌دهد. نویسندگان نشان می‌دهند که حاکمیت می‌تواند نه فقط در سطح دولت، بلکه در سطح فرد و گروه‌های اجتماعی نیز موضوع مناقشه باشد.
نتیجه‌گیری
هالیدی در پایان تأکید می‌کند که تجربه تاریخی ایران از وجود اشکال متنوع و گاه رقیب حاکمیت حکایت دارد. نتیجه کلی کتاب این است که برای فهم حاکمیت در ایران باید از یک الگوی ثابت و صرفاً اروپایی فاصله گرفت و پیچیدگی تاریخی، شرایط هر دوره و عاملیت گروه‌های مختلف را در نظر گرفت.
https://t.me/UT_Central_Library