از مخالفت تا استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی در پژوهش‌های دانشگاهی [دو فرستۀ دنبال هم]

ظهور گسترده ابزارهای هوش مصنوعی مولد، به‌ویژه پس از فراگیرشدن ChatGPT در اواخر سال ۲۰۲۲، دانشگاه‌ها و ناشران علمی را با مسئله‌ای تازه روبه‌رو کرد: آیا استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش و نگارش علمی مجاز است؟
پاسخ به این پرسش طی چند سال تحول قابل توجهی پیدا کرده است.
مرحله اول: نگرانی و محدودیت شدید ـ ۲۰۲۳
در نخستین ماه‌های گسترش ChatGPT، واکنش بخش مهمی از جامعه دانشگاهی محتاطانه و گاه بسیار سخت‌گیرانه بود. نگرانی اصلی این بود که پژوهشگر متنی را که خود تولید نکرده است به نام خود منتشر کند، منابع جعلی وارد مقاله شود، داده یا استدلال نادرست تولید شود، یا مرز میان «نویسنده انسانی» و «ماشین» از بین برود.
در ژانویه ۲۰۲۳، مجله Nature اعلام کرد که ابزارهایی مانند ChatGPT نمی‌توانند به عنوان نویسنده مقاله معرفی شوند، زیرا نویسندگی علمی مستلزم قبول مسئولیت است و یک مدل هوش مصنوعی نمی‌تواند چنین مسئولیتی را بر عهده بگیرد. Nature در عین حال از همان زمان تأکید کرد که اگر از یک مدل زبانی استفاده شده باشد، این استفاده باید در مقاله اعلام شود.
بنابراین حتی در این دوره نیز موضع دقیق بسیاری از مجلات «ممنوعیت مطلق هوش مصنوعی» نبود؛ بلکه مخالفت با جایگزین شدن هوش مصنوعی به جای پژوهشگر و استفاده پنهانی از آن بود.
مرحله دوم: پذیرش محدود و مشروط ـ ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴
به‌تدریج روشن شد که نمی‌توان هوش مصنوعی را صرفاً به عنوان وسیله‌ای برای تقلب علمی در نظر گرفت. این ابزارها می‌توانستند در ویرایش زبان، سازمان‌دهی مطالب، کمک به برنامه‌نویسی، توضیح مفاهیم، جست‌وجوی اولیه موضوعات و بعضی مراحل پژوهش مفید باشند.
در سپتامبر ۲۰۲۳، یونسکو در نخستین راهنمای جهانی خود درباره هوش مصنوعی مولد در آموزش و پژوهش، به جای توصیه به ممنوعیت عمومی آن، بر استفاده «انسان‌محور»، حفاظت از داده‌ها، ارزیابی اخلاقی ابزارها و تدوین مقررات روشن توسط مؤسسات آموزشی تأکید کرد.
در همین دوره، سیاست بسیاری از ناشران به سمت یک اصل مشخص حرکت کرد:
استفاده از AI ممکن است مجاز باشد، اما مسئولیت علمی همچنان کاملاً با انسان است.
برای مثال، توصیه‌های ICMJE در حوزه نشر پزشکی مقرر کرد که استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی باید اعلام شود؛ AI نمی‌تواند نویسنده مقاله باشد؛ پژوهشگر باید خروجی آن را کنترل کند و مسئول صحت مطالب، منابع و نبود سرقت علمی باشد.
بنابراین سؤال به‌تدریج از
«آیا از AI استفاده کرده‌اید؟»
به این سؤال تغییر کرد:
«از AI برای چه کاری، چگونه و با چه میزان نظارت انسانی استفاده کرده‌اید؟»
مرحله سوم: پذیرش همراه با شفافیت ـ ۲۰۲۴ تا امروز
در مرحله جدید، تعداد زیادی از ناشران معتبر دیگر اصل استفاده از هوش مصنوعی را تخلف تلقی نمی‌کنند؛ بلکه برای آن قواعد مستندسازی و افشا (Disclosure) تعیین کرده‌اند.
سیاست فعلی Elsevier نمونه روشنی از این رویکرد است. این ناشر استفاده مسئولانه از AI را می‌پذیرد، اما از نویسندگان می‌خواهد در صورت استفاده مؤثر از ابزارهای هوش مصنوعی در آماده‌سازی مقاله، نام ابزار، هدف استفاده و میزان نظارت خود را اعلام کنند. استفاده از AI در خود فرایند پژوهش نیز، در صورت ارتباط با روش تحقیق، باید در بخش Methods توضیح داده شود. اصلاح ساده املا، دستور زبان و علائم نگارشی معمولاً نیاز به اعلام ندارد.
در به‌روزرسانی سیاست Elsevier در اوت ۲۰۲۶ نیز صریحاً آمده است که نویسندگان می‌توانند از AI استفاده کنند، مشروط بر آنکه مسئولیت علمی و نظارت انسانی حفظ شود. نمونه‌هایی مانند کمک در مرور ادبیات، یافتن شکاف‌های پژوهشی، سازمان‌دهی مطالب، ایده‌پردازی و بهبود خوانایی متن از کاربردهای مطرح‌شده‌اند.
ICMJE نیز در توصیه‌های به‌روزشده سال ۲۰۲۶ بخش مستقلی را به استفاده از AI در نشر علمی اختصاص داده است و بر چهار اصل تأکید دارد: شفافیت، مسئولیت انسانی، حفاظت از محرمانگی و صحت علمی.
حتی در برخی سیاست‌های جدیدتر Nature، استفاده از AI بر اساس سطح خطر کاربرد ارزیابی می‌شود. کاربردهای کم‌خطر که صرفاً به بیان، سازمان‌دهی یا کارآمدی پژوهشگر کمک می‌کنند و قضاوت علمی را جایگزین نمی‌کنند، از کاربردهایی که در استنتاج و داوری علمی دخالت می‌کنند متمایز شده‌اند.
پس دانشجو امروز چه کار باید بکند؟
اصل مناسب این نیست که «از هوش مصنوعی استفاده نکنید» و نه اینکه «هر کاری را می‌توان به هوش مصنوعی سپرد». اصل مناسب این است:
از هوش مصنوعی به عنوان دستیار پژوهش استفاده کنید، نه به عنوان جایگزین پژوهشگر.
[ادامه در فرسته بعدی] 👇