یک قاعده ساده برای دانشجو
هر بار که از AI در پژوهش استفاده میکنید، چهار سؤال از خود بپرسید:
۱. آیا خودم این مطلب را میفهمم و میتوانم از آن دفاع کنم؟
اگر پاسخ منفی است، نباید آن را به عنوان نتیجه پژوهش خود ارائه کنم.
۲. آیا اطلاعات، آمار و منابع را مستقلاً بررسی کردهام؟
AI منبع علمی نیست و ممکن است اطلاعات یا حتی منابع ظاهراً معتبر اما نادرست تولید کند.
۳. آیا اطلاعات محرمانهای را در اختیار AI قرار میدهم؟
نسخه منتشرنشده مقاله دیگران، اطلاعات شخصی مشارکتکنندگان پژوهش و دادههای محرمانه نباید در سامانهای وارد شوند که محرمانگی آن تضمین نشده است. ICMJE نیز بهطور مشخص بر این موضوع تأکید دارد.
۴. آیا لازم است استفاده از AI را اعلام کنم؟
اگر AI نقش قابل توجهی در نگارش، تحلیل، کدنویسی، تولید شکل یا روش پژوهش داشته است، سیاست دانشگاه و مجله مقصد را بررسی کنید و در صورت لزوم استفاده از آن را دقیقاً اعلام کنید. برای نمونه، Elsevier حتی توصیه میکند نام ابزار، هدف استفاده و نحوه نظارت انسانی مستند شود.
جمعبندی
میتوان تحول چند سال اخیر را بسیار خلاصه چنین نشان داد:
مرحله اول:
«استفاده از AI خطرناک است؛ ممکن است مصداق تقلب یا خدشه به اصالت علمی باشد.»
⬇️
مرحله دوم:
«استفاده محدود از AI ممکن است قابل قبول باشد، ولی باید تحت نظارت پژوهشگر باشد و در موارد لازم اعلام شود.»
⬇️
مرحله سوم:
«استفاده مسئولانه از AI بخشی از ابزارهای پژوهش است؛ اما باید شفاف، قابل بررسی و مستند باشد و مسئولیت تمام محتوای علمی همچنان بر عهده پژوهشگر انسانی است.»
بنابراین در فضای علمی امروز، مسئله اصلی دیگر صرفاً «استفاده کردن یا نکردن از هوش مصنوعی» نیست؛ بلکه «چگونه، برای چه کاری، با چه میزان نظارت، و با چه میزان شفافیت از آن استفاده کردن» است.
یک اصل نهایی را میتوان به عنوان راهنمای دانشجویان در نظر گرفت:
هوش مصنوعی میتواند دستیار پژوهشگر باشد، اما نمیتواند جایگزین فهم، قضاوت، مسئولیت و صداقت علمی پژوهشگر شود.
https://t.me/UT_Central_Library