کَس به دوْر ِ نرگس‌ات طَرْفی نَبَست از عافیَت
بِهْ که نفروشند مَستوری به مَستان ِ شما

#حافظ غزل ۱۲ بیت ۳

دور:
۱. اطراف و گِرداگِرد و دَورادَور (ناظم الاطباء)
۲. عصر و زمان، روزگار (عمید)
۳. نوبت
۴. گردیدن گِرد ِ چیزی، پیرامون ِ چیزی گردیدن، چرخیدن، گردش (عمید)

نرگس:
۱. گلی سفید، کوچک و خوش‌بو با کاسه‌ئی در وسط، برگ‌های سبز و دراز (عمید)
۲. در مَجاز، چشم ِ معشوق

طَرْف:
۱. چشم، گوشه‌یِ چشم، نگاه از گوشه‌یِ چشم
۲. در فارسی به معنایِ کمربند و بند ِ طلا یا نقره که بر کمر بندند هم گفته شده (معین)
۳. بهره، فایده
۴. منتها و پایان ِ هر چیز، گوشه و کنار: طرف ِ دامن، طرف ِ کُلاه، طرف ِ چمن (عمید)

طرف بستن:
فایده بردن، بهره بردن (عمید)

عافیت:
۱. صحت، سلامت، تندرستی (دهخدا)
۲. پارسایی، زهد (آنندراج)

فروختن:
۱. واگذار کردن ِ چیزی به کسی در ازایِ دریافت ِ پول
۲. در مَجاز: نشان دادن ِ حالتی، به خصوص کِبر و خودپسندی
۳. نشان دادن، عرضه کردن (عمید)

مستوری:
۱. پاک‌دامنی، عفّت، پارسایی
۲. پوشیدگی
۳. پرده‌نشینی (عمید)

مستان هم در مَجاز اشاره به چشمان ِ یار است و هم در معنایِ واقعی، کسانی که مست اند. در این حالت، مستان ِ شما می‌تواند کسانی باشند که از چشمان ِ شما یا عشق ِ شما مست شده‌اند.

دور ِ نرگس هم می‌تواند زمانه و دوره‌ئی باشد که نرگس می‌شکفد. دور ِ گل و دور ِ لاله هم با این معنا در شعر ِ حافظ به کار رفته.

به دور ِ گُل منشین بی شراب و شاهد و چنگ
که همچو روز ِ بقا، هفته‌ئی بوَد معدود
حافظ ۲۱۹
به دور ِ لاله دماغ ِ مرا علاج کنید
گر از میانه‌یِ بزم ِ طرب کناره کُنَم
حافط ۳۵۰
به دور ِ لاله قدح گیر و بی‌ریا می‌باش
به بویِ گُل نفَسی هم‌دم ِ صبا می‌باش
حافظ ۲۷۴

اگر نرگس را استعاره از چشم ِ یار بگیریم، دور ِ نرگس می‌تواند پیرامون و گِرداگِرد ِ چشم باشد. در این معنا هم حافظ به کار برده است.

امید در شب ِ زلف‌ات به روز ِ عُمر نبستم
طمع به دور ِ دهان‌ات زِ کام ِ دل ببُریدم
حافظ ۳۲۲
صلاح از ما چه می‌جویی که مستان را صلا گفتیم
به دور ِ نرگس مست‌ات سلامت را دعا گفتیم
حافظ ۳۷۰

هم‌چنین به دور ِ نرگس می‌تواند گردیدن و چرخیدن ِ عاشق به گِرد ِ چشم ِ یار باشد.

زِ خطّ ِ یار بیاموز مِهر با رُخ ِ خوب
که گِرد ِ عارض ِ خوبان خوش است گردیدن
حافظ ۳۹۳

مستوری، هم به معنایِ پارسایی و زهد و عفت آمده و هم پوشیدگی و در پرده نشستن. مستوری فروختن در معنایِ نخست می‌شود متکبّرانه پارسائی و عفت ِ خود را به رخ ِ کسی کشیدن. ترکیب‌هایی با فروختن به این معنا در شعرهای حافظ آمده. از جمله: لغز و نکته فروختن، خود فروشی، نخوت فروختن، عظمت فروختن، قوّت ِ بازویِ پرهیز فروختن، زهد فروختن، جلوه فروختن، حُسن فروختن و ... و جملگی نوعی نشان دادن ِ چیزی است که دارند، با حالت ِ متکبّرانه و خودپسندانه.

بر بساط ِ نکته‌دانان خودفروشی شرط نیست
یا سخن دانسته گو ای مرد ِ عاقل، یا خموش
حافظ ۲۸۶
ای توان‌گر مفُروش این‌همه نخوَت! که تو را
سَر و زَر در کنَف همّت ِ درویشان است
حافظ ۴۹
واعظ ِ شحنه شناس این عظمت گو مفُروش
زان که منزلگه ِ سلطان دل ِ مسکین ِ من است
حافظ ۵۲
قوّت ِ بازویِ پرهیز به خوبان مفُروش
که در این خیل حصاری به سواری گیرند
حافظ ۱۸۵
دلا! دلالت ِ خیر ت کنم به راه ِ نجات
مَکُن به فسق مباهات و زُهد هم مفُروش
حافظ ۲۸۳
جلوه بر من مفُروش ای مَلِک‌الحاج! که تو
خانه می‌بینی و من خانه‌خدا می‌بینم
حافظ ۳۵۷

معنای بیت
هیچ کس در گرداگرد ِ چشم ِ تو و در دور ِ نرگس ِ تو، بهره و نصیبی از عافیت و سلامت نبُرده است، یا به دلیل ِ پارسایی و ورَع، چشم ِ خودش را نبسته و از دور ِ نرگس ِ تو چشم‌پوشی نکرده است. بهتر است که کسی به جرگه‌یِ مستان تو و کسانی که مست ِ تو اند، فخر ِ پارسایی و پرده‌نشینی نفروشد.

من از ورع می و مطرب ندیدمی ز این‌پیش
هوایِ مغ‌بچگان‌ام در این و آن انداخت
حافظ ۱۶

هر کسی در دور ِ نرگس ِ تو بود، از عافیت طرفی نمی‌بست. پس اگر مستور بوده‌ای و او را ندیده‌ای، بهتر است که به مستان ِ یار فخر فروشی نکنی از این بابت که مستور ام. چون اگر تو هم می‌دیدی اوضاع‌ات بهتر از ما نبود!

مَنع‌ام مکن زِ عشق ِ وی ای مُفتی ِ زمان!
معذور دارم‌ات که تو او را ندیده‌ای
حافظ ۴۲۴

برایِ «به که نفروشند مستوری به مستان ِ شما»؛ تعبیری داشتم که امروز درست نمی‌دانم‌اش. اما دوست‌اش دارم و بدون ِ هیچ دفاع و اصراری، بنویسم که بمانَد به یادگار!

اگر مستان ِ شما را «چشمان ِ شما» در نظر بگیریم، مستوری فروختن به چشم، به نظر ابزار و وسیله‌ئی را می‌آورَد که با آن چشم را می‌پوشانند! یعنی بهتر است که فروشنده‌ها به چشمان ِ شما مستوری نفروشند.

سهیل قاسمی

#واکاوی

@Setiq