🧬 ژن‌درمانی توانست شبکیهٔ آسیب‌دیدهٔ پستانداران بالغ را بازسازی کند

پژوهشگران دانشگاه ایالتی میشیگان نشان داده‌اند که یک دوز ژن‌درمانی می‌تواند در یک مدل حیوانی، اتصالات آسیب‌دیدهٔ شبکیهٔ بالغ را دوباره سازمان‌دهی و بالغ کند و به بهبود عملکرد بینایی منجر شود.

این پژوهش روی بیماری نادری تمرکز داشت که در اثر جهش در ژن CABP4 ایجاد می‌شود. این ژن پروتئینی متصل‌شونده به کلسیم را تولید می‌کند که برای تنظیم انتقال پیام در سیناپس میان سلول‌های گیرندهٔ نور (فوتورسپتورها) و سلول‌های دوقطبی شبکیه ضروری است.

وقتی CABP4 دچار اختلال باشد، لایهٔ شبکه‌ای خارجی شبکیه (OPL) به‌درستی شکل نمی‌گیرد و ساختارهای تخصص‌یافتهٔ انتقال پیام، موسوم به ریبون‌های سیناپسی، نابالغ باقی می‌مانند. این اختلال می‌تواند عملکرد طبیعی مدارهای بینایی را مختل کند.

پژوهشگران این بیماری را در سگ‌های بالغ نژاد ویپت که به‌عنوان مدل این اختلال استفاده می‌شدند، بررسی کردند. آن‌ها نسخهٔ سالم ژن CABP4 را با استفاده از یک ناقل ویروسی وابسته به آدنو (AAV) به شبکیه منتقل کردند.

نتیجه قابل‌توجه بود: درمان فقط از پیشرفت آسیب جلوگیری نکرد؛ بلکه در نواحی درمان‌شده، بازسازی ساختاری سیناپس‌ها نیز مشاهده شد. لایهٔ شبکه‌ای خارجی ضخیم‌تر شد، ریبون‌های سیناپسی طولانی‌تر و بالغ‌تر شدند و ساختار شبکیه به الگوی طبیعی نزدیک‌تر شد.

این تغییرات ساختاری با بهبود عملکرد شبکیه نیز همراه بود. پاسخ‌های الکتریکی ثبت‌شده با الکترورتینوگرافی (ERG) بهتر شد و عملکرد بینایی سگ‌ها، به‌ویژه در شرایط نور کم، بهبود یافت.

نکتهٔ مهم این است که این آثار در پیگیری‌های طولانی‌مدت نیز حفظ شدند و بازسازی ساختاری و عملکردی تا حدود سه سال پایدار ماند.

این یافته دیدگاه قدیمی دربارهٔ ظرفیت محدود شبکیهٔ پستانداران بالغ برای بازسازی اتصالات عصبی را به چالش می‌کشد. پژوهش نشان می‌دهد که حتی در بزرگسالی، برخی مدارهای عصبی شبکیه ممکن است ظرفیت بازسازمان‌دهی قابل‌توجهی داشته باشند؛ به‌ویژه زمانی که نقص مولکولیِ ایجادکنندهٔ اختلال برطرف شود.

البته باید تأکید کرد که این پژوهش روی سگ‌ها انجام شده و هنوز درمانی اثبات‌شده برای انسان محسوب نمی‌شود. بااین‌حال، نتایج می‌تواند مسیر پژوهش‌های آینده دربارهٔ ژن‌درمانی بیماری‌های ارثی شبکیه و بازسازی اتصالات عصبی آسیب‌دیده را هموار کند.

✍:علی روستایی

منبع:
Beckwith و همکاران، Molecular Therapy Advances، ۲۰۲۶
DOI: 10.1016/j.omta.2026.201782

https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S3117387X26001175

┄•••⌬👇JOIN👇⌬•••┄
@sci_updates