*فقر غذایی و آسیب روان نسل‌ها*
✍️روزنامه شرق: دکتر یونس قیصی زاده

در ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۴، متفقین بزرگ‌ترین حمله هوابرد تاریخ را با نام «مارکت گاردن» آغاز کردند. هدف، عبور سریع از هلند و ورود به آلمان برای پایان دادن به جنگ جهانی دوم تا کریسمس بود. اما حضور غیرمنتظره لشکرهای زرهی آلمان در آرنهم، تأخیر نیروهای زمینی و بدی آب‌وهوا، عملیات را به شکستی تلخ تبدیل کرد. ۱۷ هزار سرباز متفقین کشته، زخمی یا اسیر شدند و آزادسازی غرب هلند ماه‌ها به تعویق افتاد.
اما فاجعه واقعی تازه شروع شده بود. آلمان‌ها در واکنش به اعتصاب راه‌آهن هلند، ارسال غذا به شهرهای غربی را ممنوع کردند. زمستان سرد ۱۹۴۵ - ۱۹۴۴ ، کانال‌های یخ‌زده و جیره‌های کمتر از ۱۰۰۰ کالری، «زمستان گرسنگی» را رقم زد. بیش از ۲۲ هزار هلندی از گرسنگی و سرما جان باختند.
اما تأثیر این قحطی و کمبود مواد غذایی بر بازماندگان، به ویژه نوزادان متولدشده، عمیق‌تر از آمار مرگ بود. مطالعه معروف «کوهورت قحطی هلند» نشان داد زنانی که در سه‌ماهه اول بارداری در اوج قحطی و کمبود مواد مغذی بودند، فرزندانی به دنیا آوردند که سال‌ها بعد با خطر دو برابری اسکیزوفرنی و افزایش افسردگی روبرو شدند. فرضیه «منشأ جنینی» توضیح می‌دهد که سوءتغذیه در دوره‌های حساس رشد مغز، برنامه‌ریزی بدن را برای بقا تغییر می‌دهد؛ اما همین انطباق، در بزرگسالی به آسیب‌پذیری روانی و بیماری‌های مزمن تبدیل می‌شود.
شگفت‌انگیزتر آنکه این اثرات به نسل بعد نیز منتقل شد. تغییرات اپی‌ژنتیکی—خاموش و روشن شدن ژن‌ها بدون تغییر در DNA—حتی دهه‌ها بعد قابل ردیابی بود. نوزادان قحطی، خود فرزندانی با وزن کم به دنیا آوردند، آن هم در زمانی که غذای فراوان در دسترس آنها بود. درس تلخ این رویداد تاریخی که به یک آزمایش بزرگ طبیعی روانشناسی تبدیل شد، آن است که تصمیم‌های کلان و بروز حوادثی که بحران‌های غذایی را بوجود می‌آورند، نه فقط در لحظه وقوع، بلکه در روان و زیست‌شناسی نسل‌های آینده نیز تاثیر منفی می‌گذارند.

هشداری برای امروز

آنچه در هلند دهه ۱۹۴۰ رخ داد، فقط یک درس تاریخی نیست؛ بلکه آینه‌ای برای امروز است. با گران شدن افسارگسیخته مواد غذایی و تورم فزاینده، مادران باردار با کمبود مواد غذایی روبرو و دچار سوءتغذیه می‌شوند. اگر فرضیه منشأ جنینی درست باشد، و شواهد قوی نشان می‌دهد که هست، نسل بعدی ممکن است با افزایش اسکیزوفرنی، افسردگی و بیماری‌های مزمن روبرو شود. گرچه این بحران‌ها در سکوت رخ می‌دهند اما پیامدهایشان دهه‌ها بعد در جامعه آشکار می‌شود. سیاست‌گذاران باید بدانند: تامین امنیت غذایی، سرمایه‌گذاری روی سلامت روان نسل‌های آینده است.
*با تشکر از دکتر آذرخش مکری، بابت طرح این سوژه در پادکست مغز ایدئولوژیک
(روزنامه شرق، شماره ۵۴۹۳)