پژوهش کیفی

#نکته (۳)

اگرچه عواطف و احساسات و تخیلات می‌توانند برانگیزانندهٔ پژوهشگر و کار علمی‌اش باشند، اما در فرآیند پژوهش می‌بایست کنترل شوند تا عینیت پژوهش و واقع‌گرایی پژوهشگر از دست نرود. ماکس وبر در نامه‌ای به همسرش در سال ۱۸۹۳ می‌نویسد: «ما نباید تسلیم هوس‌ها و تخیلات مبهم و عارفانه شویم زیرا وقتی احساس در تو اوج می‌گیرد باید آن را رام کنی تا بتوانی از هشیاری‌ات پیروی کنی».

✍️ مسعود زمانی مقدم

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

#معرفی_کتاب (۱)

پژوهش و پژوهش‌نامه نوشتهٔ امیرحسین آریان‌پور است که نخستین‌بار در سال ۱۳۳۴ منتشر شد و در زمانهٔ خودش کتابی بسیار روشنگر و راهنما بوده. کتاب به اهمیت پژوهش و مبانی و فرآیند کار پژوهشی و همچنین شیوهٔ نگارش پژوهش می‌پردازد. اگرچه کتابی قدیمی است و مؤلف در بخشی‌هایی از آن به حاشیه رفته است، اما حاوی نکاتی خواندنی است و متن شیوایی دارد.

@masoudzamanimoghadam

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

◾️کارگاه آموزشی مردم‌‌نگاری
▪️مدرس: دکتر اصغر ایزدی جیران

اطلاعات بیشتر در کانال آکادمی مردم‌شناسی: @AsgharIzadiJeiran

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

◾️موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی با توجه به تعدد موضوعات و مسائل مختلف در حوزه رفاه و تأمین اجتماعی و در راستای رویکرد عمومی‌سازی دانش، مجموعه‌ای از گزارش‌های کارشناسی، گزارش‌های سیاستی، چکیده طرح‌های پژوهشی و گنجینه ارزشمند کتب رفاه و تأمین اجتماعی که با نگرش حل مسئله تدوین و نگارش شده‌اند را به رایگان در دسترس عموم پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار داده است. از طریق لینک‌های زیر می‌توانید به فایل‌ها دسترسی داشته باشید:
▪️گزارشات کارشناسی:
https://b2n.ir/g49554
▪️گزارشات سیاستی:
https://b2n.ir/h73569
▪️کتب تأمین اجتماعی:
https://b2n.ir/a70383
▪️چکیده طرح‌های پژوهشی:
https://b2n.ir/y06900

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

🔹 پرسش (۱۰):
«منظور گیدنز از دابل هرمنوتیک چیست و چه جایگاهی در روش تحقیق کیفی دارد؟».

🔷 پاسخ:
«مفهوم هرمنوتیک دوگانه بر تفاوت علوم طبیعی و علوم اجتماعی بنا شده است. از نظر گیدنز، تفسیر و برداشت در علوم طبیعی یک‌طرفه و بر اساس شناخت پژوهشگر از اشیاء و پدیده‌های طبیعی است، در حالی‌که در علوم اجتماعی، پژوهشگر افراد و گروه‌ها و جوامع را بررسی و مطالعه می‌کند که خود متغیر هستند و دارای تفسیر و آگاهی خاص خودشان‌اند. از نظر گیدنز دلیل دوگانه بودن تفسیر (هرمنوتیک) در علوم اجتماعی این است که پژوهشگر یا دانشمند اجتماعی تفسیر افراد را تفسیر می‌کند که در واقع تفسیری مضاعف است. این دیدگاه گیدنز البته برگرفته از اندیشه‌های شوتز و گافمن است. علاوه بر این، در مفهوم هرمنوتیک دوگانه، مفهوم عاملیت انسانی نیز نهفته است. بدین معنا که متغیر بودن تفسیرها نقش عاملیت انسانی را مطرح می‌کند؛ انسان‌ها اگرچه در ساختارهای محدودکننده قرار دارند، اما امکان تفسیر و کنشگری و تغییر وضعیت خود را دارند. نهایتاً اینکه تفسیر در علوم اجتماعی خاصیتی بازاندیشانه دارد و می‌تواند حتی منجر به تغییر در ابژۀ شناخت (افراد) شود. در حالی‌که در علوم طبیعی چنین چیزی ممکن نیست. نقش هرمنوتیک دوگانه در تحقیق کیفی قاعدتاً برجسته‌تر است تا در تحقیق کمّی. زیرا پژوهش‌های اجتماعیِ کیفی اساساً تفسیری‌تر هستند و پژوهش‌های اجتماعیِ کمّی به علوم طبیعی نزدیک‌ترند. نقش عاملیت پژوهشگر و مشارکت‌کنندگان پژوهش، و تغییر، تفسیر آن‌ها در پژوهش کیفی می‌تواند نشان‌دهندۀ اهمیت هرمنوتیک دوگانه در پژوهش کیفی باشد».

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

🔹 پرسش (۹):
«سلام آقای دکتر زمانی عزیز، وقت بخیر و شادی
تفاوت چهارچوب نظری و چهارچوب مفهومی مشخصاً چیست؟».

🔷 پاسخ:
«سلام و درود بر شما. ممنونم.
چهارچوب مفهومی تشکیل‌شده از مفاهیمی است که ایدۀ پژوهشگر در مورد چگونگی مطالعه و بررسی مسئلۀ پژوهش را نشان می‌دهد. چهارچوب مفهومی مفاهیم اصلی پژوهش را روشن‌تر کرده و روابط کلی بین مفاهیم را مطرح می‌کند. چهارچوب مفهومی زمینه‌ای برای تفسیر و تبیین یافته‌ها و مشاهدات فراهم می‌کند. در حالی‌که در چهارچوب نظری، نظریه نقطه تمرکزی برای شناخت حوزه یا مسئلۀ پژوهش فراهم می‌کند. در چهارچوب نظری روابط بین متغیرها بر اساس نظریه‌ها مشخص شده و مورد آزمون قرار می‌گیرند. در واقع، چهارچوب نظری تشکیل‌شده از نظریه‌هایی است که به نظر می‌رسد با هم همبستگی و ارتباط درونی دارند. چهارچوب نظری ساختارمندتر از چهارچوب مفهومی است. چهارچوب نظری مختص به پژوهش‌های کمّی است و برای آزمون نظریه‌ها استفاده می‌شود. در حالی‌که چهارچوب مفهومی عمدتاً در پژوهش‌های کیفی استفاده می‌شود و به‌عنوان یک راهنما و جهت‌یاب مفهومی در فرآیند پژوهش به کار گرفته می‌شود. برای تدوین چارچوب نظری و چهارچوب مفهومی پژوهش نیز باید ادبیات پژوهش (پیشینۀ نظری و تجربی) مربوط به موضوع و مسئلۀ تحقیق را خواند و مرور کرد».

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

#کتاب (۳)

کتابی انگلیسی که یک راهنمای عملی ساده برای پژوهش کیفی است.

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

🔹 پرسش (۸):
«درود جناب زمانی مقدم. امیدوارم حال‌تان خوب باشد.
غرض از مزاحمت، امکان دارد پروپزال ارشد و دکتری خودتان را برایم بفرستید؟ این پروپزال‌ها را برای درس روش تحقیق و آشنایی با نحوهٔ آمادگی پروپزال دکتری می‌خواهم».

🔷 پاسخ:
«درود بر شما. ممنونم.
معمولاً پژوهشگران پروپزال پژوهشی که انجام داده‌اند را به کسی نمی‌دهند، چون در مقایسه با کار نهایی‌شان آن را ابتدایی و پُر از اشکال و ابهام و نقص می‌دانند. یک پروپزال پژوهشی معمولاً از چند بخش تشکیل شده که به اختصار باید بیان شود. چکیده، مقدمه و بیان مسئله، اهداف پژوهش (اهداف اصلی و فرعی)، پرسش‌های پژوهش (پرسش‌های اصلی و فرعی)، اهمیت و ضرورت پژوهش، پیشینه و ادبیات نظری و تجربی پژوهش، روش تحقیق (نوع رویکرد روشی، فرآیند گردآوری داده‌ها، چگونگی تجزیه‌وتحلیل داده‌ها)، مراحل و زمان‌بندی فرآیند پژوهش، چکیدهٔ انگلیسی و فهرست منابع و مآخذ».

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

سیزدهمین کنفرانس انجمن علوم اجتماعی اسلوونی با همکاری شبکۀ جامعه‌شناسان جوان انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی با عنوان «جامعۀ دیجیتال و پایداری» در ۱۱ تا ۱۳ نوامبر ۲۰۲۱ به صورت آنلاین برگزار خواهد شد. فرصت ارسال چکیده به این کنفرانس تا ۱۱ اکتبر است و حضور در آن رایگان است. جزئیات بیشتر را در فایل پیوست ببینید.

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

🔹 پرسش (۷):
«سلام دکتر. وقت بخیر
راجع به برساخت‌گرایی کتاب «ساخت اجتماعی واقعیت: رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت» نوشتهٔ پیتر برگر و توماس لاکمن و کتاب «برساخت‌گرایی اجتماعی» نوشتهٔ ویون بر را خوانده‌ام. به جز این دو کتاب، کتاب‌های دیگری هم دربارهٔ برساخت اجتماعی وجود دارد؟».

🔷 پاسخ:
«سلام و درود
در مورد برساخت‌گرایی و برساخت اجتماعی هم من به جز همین دو کتابی که نام بردید کتاب دیگری که صرفاً در این مورد باشد ندیده‌ام. با وجود این، برای فهم بهتر پارادایم‌ها، استراتژی‌های پژوهش پیشنهاد می‌کنم کتاب استراتژی‌های پژوهش اجتماعی نورمن بلیکی را بخوانید. در این کتاب در مورد برساخت‌گرایی هم بحث شده و بنیان‌های هستی‌شناسانه و معرفت‌شناسانه رویکردهای اجتماعی توضیح داده شده است».

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

در هشت سال گذشته عمیقاً درگیر پژوهش کیفی بوده‌ام. به‌ویژه به‌واسطهٔ پایان‌نامه‌ام در دورهٔ کارشناسی ارشد و رساله‌ام در دورهٔ دکتری به‌طور پیوسته مشغول انجام پژوهش کیفی و مطالعه و تأمل دربارهٔ روش‌شناسی کیفی بوده‌ام. در این مدت صدها صفحه نکته و مطلب دربارهٔ پژوهش کیفی از بیش از صد منبع انگلیسی و فارسی گردآوری کرده‌ام که بخشی از آن‌ها را در قالب یک کتاب تدوین کرده‌ام. با وجود این، هنوز کتاب را کامل نمی‌بینم و قصد دارم حداقل یک سال دیگر برای کتاب وقت بگذارم و آن را تقویت کنم و کاستی‌هایش را برطرف کنم. فکر می‌کنم بتوانم کتاب را به سرانجامی رضایت‌بخش برسانم. قصد دارم در این کتاب هم به مبانی و چیستی روش‌شناسی کیفی بپردازم و هم به فرآیند و مراحل پژوهش کیفی به‌طور عملی و کاربردی. از این‌رو، سعی‌ام بر این است که مبحث مهمی در این زمینه را از قلم نیفتد و همین‌طور نیم‌نگاهی انتقادی به پژوهش‌های کیفی در ایران داشته باشم. بدین منظور نیز این کانال در تلگرام راه‌اندازی کرده‌ام که از طریق آن بتوانم در تعامل بیشتری با پژوهشگران و علاقه‌مندان به پژوهش کیفی باشم و بازخورد آن‌ها را دریافت کنم. امیدوارم عمری باشد و کتاب را به خوبی منتشر کنم و در اختیار علاقه‌مندان بگذارم.

دوستانی که نکته یا پیشنهادی در این باره دارند حتماً با من در میان بگذارند. با سپاس

مسعود زمانی مقدم
۱۵ مهر ۱۴۰۰

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

🔹 پرسش (۶):
«سلام دکتر. وقت بخیر
لطف می‌کنید کتاب یا مقاله راجع به فصل دوم پایان‌نامه به روش کیفی معرفی کنید».

🔷 پاسخ:
«سلام و درود
طبق عرف دانشگاهی، هر پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد یا رسالهٔ دکتری از پنج فصل تشکیل می‌شود. که فصل دوم آن مربوط به پیشینهٔ نظری و تجربی پژوهش و یا اصطلاحاً ادبیات پژوهش است. در پژوهش‌های کیفی، ادبیات پژوهش متشکل از دو قسمت پیشینهٔ تجربی و چهارچوب مفهومی است که می‌توان هر دو قسمت را در یک فصل یا در دو فصل به‌صورت جداگانه آورد. در پیشینهٔ تجربی به پژوهش‌های داخلی و خارجی مرتبط با موضوع و مسئله پژوهش اشاره می‌شود و به بررسی و جمع‌بندی این پژوهش‌ها پرداخته می‌شود. در چهارچوب مفهومی نیز به مفاهیم و نظریه‌های موجود مرتبط با فضای مفهومی پژوهش اشاره می‌شود تا راهنمایی باشد برای فهم بهتر مسئله پژوهش و فرآیند گردآوری و تحلیل داده‌های میدانی. برای مطالعه بیشتر دربارهٔ استفاده از ادبیات پژوهش در پژوهش‌های کیفی می‌توان به فصل پنجم کتاب «درآمدی بر تحقیق کیفی» نوشتهٔ اووه فیلک مراجعه کرد».

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

کارگاه مجازی «روش تحلیل روایت در مطالعات فرهنگی»

تاریخ: ۱۴ مهر ۱۴۰۰، ساعت ۹

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

⬛️ فراخوان‌های چهار کنفرانس بین‌المللی با مشارکت انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی

▪️Researching and Understanding COVID Societies: Sociology and Beyond. International Science Council and ISA. Online Conference. October 25, 2021
https://b2n.ir/t69253

▪️Decolonial Perspectives: Reclaiming Our Rights as People in the Global South. University of the Philippines Cebu, Philippines. Philippine Sociological Society, Philippine Historical Association and ISA. October 26-30, 2021
https://b2n.ir/p68680

▪️Building Equality and Justice Now. The British Sociological Association. Virtual Conference. April 20–22, 2022. Abstracts: October 29, 2021
https://b2n.ir/n67814

▪️After Globalization. The Future of World Society. World Society Foundation. Zurich, Switzerland. August 25–26, 2022. Abstracts: October 30, 2021
https://b2n.ir/n63976

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

#کتاب (۲)

کتابی ساده و راهنما برای تجزیه‌وتحلیل داده‌های کیفی

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

♦️ کانال «پژوهش کیفی» دربارهٔ روش‌شناسی کیفی است و مطالب مرتبط با پژوهش‌های کیفی در آن به اشتراک گذاشته می‌شود. این کانال چند هدف را پی‌گیری می‌کند:

▪️معرفی کتاب‌ها و مقالات روش‌ تحقیق کیفی به زبان فارسی
▪️بارگذاری نسخهٔ پی‌دی‌اف کتاب‌ها و مقالات روش تحقیق کیفی به زبان انگلیسی
▪️پاسخ به پرسش‌های اعضای کانال پیرامون پژوهش‌های کیفی و به‌اشتراک‌گذاشتن پرسش و پاسخ‌ها در کانال
▪️اطلاع‌رسانی دربارهٔ همایش‌ها و کنفرانس‌های معتبر ملی و بین‌المللی علوم اجتماعی
▪️ارائه نکته‌هایی در حوزهٔ روش پژوهش کیفی

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

🔹 پرسش (۵):
«سلام آقای زمانی
برای اینکه تحلیل راحت‌تر بشود، می‌توان یک عنوان یا لیبل برای مجموعهٔ شرایط علّی گذاشت و با همین بحث را ادامه داد؟ آیا چنین چیزی در گراندد تئوری درست است؟».

🔷 پاسخ:
«سلام و درود
بله می‌توان مجموعهٔ شرایط علّی را زیر یک عنوان یا برچسب کلی‌تر آورد و بعد جزییات‌اش را شرح داد. به‌ویژه در گراندد تئوری رسیدن به انتزاع مفهومی برای تدوین نظریهٔ نهایی لازم است».

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

سمپوزیم کمیتهٔ پژوهشی جامعه‌شناسی سلامت روان (انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی) در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۱ به صورت آنلاین برگزار خواهد شد. فرصت ارسال چکیده به این سمپوزیم تا ۳۰ سپتامبر است و حضور در آن رایگان است. جزئیات بیشتر را در فایل پیوست ببینید.

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

🔹 پرسش (۴):
«سلام دکتر وقت بخیر
لطف می‌کنید در مورد تحلیل مضمون یک کتاب معرفی کنید؟».

🔷 پاسخ:
«سلام و درود
من تاکنون کتابی فارسی که مختص تحلیل مضمون باشد نخوانده‌ام. ولی اخیراً کتابی با عنوان «تحلیل مضمون: مفاهیم، رویکردها و کاربردها» به نگارش محمد شیخ‌زاده و رضا بنی‌اسد توسط نشر لوگوس منتشر شده و با توجه به فهرست و پیش‌گفتار آن، کتاب مناسبی به نظر می‌رسد. با وجود این، چون هنوز کتاب را نخوانده‌ام، نمی‌توانم در مورد کیفیت آن نظری قطعی بدهم».

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology

🔹 پرسش (۳):
«سلام آقای زمانی عزیز
سؤالی داشتم و آن اینکه در مراحلی از تحقیق کیفی، محقق در دوراهی انجام تمام و کمال کار و ملاحظات اخلاقی قرار می‌گیرد، در چنین شرایطی چه باید کرد؟ مثال عرض کنم؛ مثلاً قرار انجام مصاحبه با فرد مریض حالی در خصوص ماجرایی که احتمال دارد بیماری و شرايط عمومی حال وی را بدتر کند. اگر منبع خاصی هم در این زمینه معرفی کنید متشکر می‌شوم».

🔷 پاسخ:
«سلام و درود بر شما
قطعاً ملاحظات اخلاقی در پژوهش بر دیگر مؤلفه‌های تحقیق ارجحیت دارد. این یک اصل اخلاقی و انسانی است که پژوهش به هیچ‌وجه نباید موجب آسیب یا صدمه و یا خسارت به مشارکت‌کنندگان شود. دربارۀ ملاحظات اخلاقی در اکثر کتاب‌های روش تحقیق کم‌و‌بیش بحث شده است. برای نمونه فصل چهارم کتاب «درآمدی بر تحقیق کیفی» نوشتۀ اووه فلیک به این موضوع اختصاص دارد».

🔴🟡🔵 پژوهش کیفی
@Qualitative_Methodology