ای آن‌که غمّگین و سزاواری
(این یادداشت از نتایج تصحیح مشترک اشعار رودکی با آقای علی علی‌دوست است. از آقای عرفان چوبینۀ بهروز که در نگارش این یادداشت از مشورتشان بهره‌مند بوده‌ام سپاس‌گزارم.)

یکی از اصلی‌ترین موانع در تصحیح متون کهن تسامح در فهم ابیات و عبارات و قناعت به برداشت‌های تقریباً هماهنگ با ظاهر عبارات است؛ به این معنی که گاه مصحّحان معنای عبارتی را حدس می‌زنند و اگرچه آن معنا با ظاهر عبارات تناسب دقیق ندارد، با قدری مسامحه از کنار آن می‌گذرند، بدون اشاره به این مسامحه. از جملۀ این موارد یکی بیت دوم این شعر مشهور رودکی است:

ای آن‌که غمّگین و سزاواری
واندر نهان سرشک همی‌باری
از بهر آن کجا ببرم نامش¹
ترسم ز بخت انده دشواری²

مصحّحان تاریخ بیهقی دربارۀ بیت اخیر نوشته‌اند:

برای آن که اگر نامش را بر زبان بیاورم می‌ترسم، دشواری و اندوه از بخت بد بر تو عارض شود.

روشن است که ایشان اگرچه در متن «انده دشواری» ضبط کرده‌اند، بیت را با فرض وجود «و» (انده و دشواری) معنی کرده‌اند. رودکی البته در مواردی حرف عطف را حذف می‌کند و این موارد همان‌هاست که پیش‌تر در مقاله‌ای شواهد آن را از شاهنامه نیز به دست داده‌ام (نک. حذف حرف عطف و یکی از ساخت‌های نامأنوس دستوری در شعر کهن)، اما آن موارد با این بیت تفاوت دارد. اگر سروده‌بود «انده ز بخت ترسم دشواری» (یعنی فعل را میان دو معطوف انداخته‌بود) می‌شد این مورد را نیز با آن موارد یکی دانست. در شرایط فعلی یا باید به ضبط تعداد اندکی از دست‌نویس‌ها (که غالباً ضبط‌های قابل اعتمادی ندارند) اعتماد کنیم یا در پی راه دیگری باشیم.
تسامح دیگری که در دریافت مفهوم این بیت اتّفاق افتاده آن است که گفته‌اند «اگر نام آن درگذشته را ببرم بخت تو را دچار اندوه و دشواری خواهد کرد». بخت پیش از این کارِ خود را کرده و اکنون بردن نام آن درگذشته موجب نمی‌شود که «بخت» کار دیگری بکند. این‌که بگوییم «اگر نامش را ببرم می‌ترسم از آن بخت بدی که نصیبت شد دچار اندوه شوی» هم توجیه چندان بهتری نیست، زیرا آن‌چه بخت بر سر صاحب عزا آورده همین اتّفاق است که در شعر بدان اشاره می‌شود و نبردن نام درگذشته باعث نمی‌شود که آن بخت بد به صاحب عزا یادآوری نشود. نهایت آن‌که گمان می‌کنم در این بیت تصحیف/ تحریفی رخ داده و آن تصحیف/ تحریف موجب شده‌است که مفهومش به‌درستی دریافت نشود.
یکی از کلمات بسیار کم‌کاربرد در شعر رودکی، که از قضا شکل نوشتاری‌اش شباهت بسیار به «انده» دارد، «ایفده» است. از این کلمۀ سغدی، به‌معنیِ «گمراه؛ فاسد» (نک. سروده‌های رودکی، منقول از فرهنگ سغدی قریب) در شعر رودکی تنها یک شاهد باقی مانده و این کلمۀ بسیار شاذّ غیرفارسی نه‌تنها برای کاتبان تاریخ بیهقی، که شاید برای خود بیهقی نیز ناآشنا و نامفهوم بوده‌است. نگارنده ظنّ قوی می‌برد که آن‌چه موجب اشکال دستوری و مفهومی در این بیت شده نادرست خواندن همین واژۀ ناآشنا بوده‌باشد:

از بهر آن کجا ببرم نامش
ترسم ز بختِ ایفده دشواری

«بختِ ایفده» را می‌توان با تعبیر «گم‌بوده‌بخت» (= بدبخت) در شاهنامه سنجید: آن‌که بختش ایفده (گمراه) است خود گم‌بوده‌بخت است.
نهادنِ «ایفده» به‌جای «انده» اشکال دستوری بیت را برطرف می‌کند، اما اشکال مفهومی آن هنوز برجاست. آیا «آن کجا ببرم نامش» ضرورتاً کسی است که از دنیا رفته‌است؟ ظاهراً نه. احتمال قوی دارد که آن که رودکی نمی‌خواسته‌است نامش را ببرد تا بختِ گمراه دشواری (ضرر، مصیبت) تازه‌ای به بار نیاورد، خود مرگ بوده‌است:

ای آن‌که غمگینی، و سزاواری به غم خوردن، و در خفا اشک می‌ریزی - به‌خاطر آن‌چیزی که اگر نامش را ببرم می‌ترسم که بخت آن را [باز هم] به سرمان بیاورد-...

ناگفته پیداست که این برداشت با تلاش بعض پژوهشگران برای یافتن مخاطبِ این شعر تناقضی ندارد. رودکی به کسی می‌گوید «ای آنکه از بابت مرگ -مرگ عزیزی- غمگینی...» و ضرورتی ندارد «آن کجا ببرم نامش» به نام آن شخص اشاره‌ای داشته بوده‌باشد. همچنین روشن است که گذشتگان ما، همچون هم‌روزگارانمان، بردن نام چیزی را نوعی فال می‌دانسته‌اند و از بردن نام‌های نحس پرهیز می‌کرده‌اند؛ از همین روست که رودکی نیز در این‌جا از بردن نام مرگ می‌پرهیزد و به‌رمز بدان اشاره می‌کند.

ــــــــــــــــــــــــــــــ
١. حذف حرف شرط در متون قدیم شواهد نسبتاً پرشماری دارد. برای نمونه نک. یادداشت‌های شاهنامه، بخش یکم، ص۵۵۴، یادداشت بیت ٩٣٧.
٢. «سخت» که نفیسی به‌جای «بخت» در متن گذاشته در هیچ دست‌نویسی وجود ندارد. در هر دو چاپ معتبر تاریخ بیهقی (فیّاض، یاحقّی-سیّدی) مصراع به همین صورت ضبط شده و «انده و دشواری» در تعداد اندکی از دست‌نویس‌ها، که دست‌نویس‌های مضبوطی نیستند، آمده‌است. فیّاض حدس زده‌است که «ز بخت» صورت تصحیف‌شدۀ «رسدت» باشد، که احتمال بعیدی به نظر می‌رسد.

@QalamAndaz