نغمه کردن

آوازِ خوش از کام و دهان و لبِ شیرین
گر نغمه کند ور نکند، دل بفریبد
ور پردهٔ عشّاق و حسینیّ و حجاز است
از حنجرهٔ مطرب مکروه نزیبد
(گلستان، تصحیح دکتر یوسفی، ص ۹۵)

مرحوم دکتر یوسفی در توضیح «گر نغمه کند ور نکند» نوشته‌اند: «نغمه‌گری کند و اگر نکند؛ آواز بخواند یا نخواند.» (همان، ص ۳۴۵).
سال‌ها پیش که گلستان می‌خواندم به نظرم رسید که این معنی درست و دقیق نباشد. از روی تنبلی یا خامی یا اعتماد کامل به دکتر یوسفی، به شرح‌های دیگر گلستان که پیش از دکتر یوسفی تألیف شده بودند نیز مراجعه نکردم، چون فکر می‌کردم که ایشان برای رعایت پیشینهٔ کار، آن شرح‌‌ها را دیده‌اند. چندی پیش مقاله‌ای از مرحوم محمدجواد شریعت خواندم که در آن نویسنده ضمن نقد دکتر یوسفی، به معنی عبارت مورد نظر اشاره کرده بود که دقیق می‌نماید: «نغمه کردن یعنی در مقامی از مقامات موسیقی و بر طبق ضوابط و اصول این علم بودن.» (سیری در گلستان، محمدجواد شریعت، ص ۴۰۳). بر آن شدم که شرح مرحوم خطیب رهبر را هم ببینم. جالب بود که مرحوم شریعت نیز پیشینهٔ پژوهش را رعایت نکرده بودند و پیش از ایشان و دکتر یوسفی، مرحوم خطیب رهبر تا حدودی به معنی «نغمه کردن» اشاره کرده بوده است: «آوای دلپذیر از دهان مطرب خوش‌خوان چه زیر بخواند چه بم، دل می‌برد، ولی اگر نوای عشّاق و خراسان و حجاز از نای خنیاگری ناخوش‌آواز و زشت‌دیدار برآید، نیکو نمی‌نماید.» (گلستان، شرح خطیب رهبر، ص ۱۸۴-۱۸۵). گفتنی است که مرحوم خزائلی نیز به نام این گوشه‌ها و مقامات اشاره کرده اما معنی را به احتمال اینکه کاملاً روشن است ارائه نکرده است (ص ۳۷۶). و کاملاً روشن است که فاعل بیت که «آواز» است و صدای مطلق است، نمی‌تواند چنانکه مرحوم یوسفی نوشته بودند به سکوت تعبیر شود.
پس سعدی «نغمه کردن» را به معنی «در پرده و طبق موازین علم موسیقی خواندن» و «نغمه نکردن» را به معنی «خارج از پرده و به قول امروزی‌ها فالش خواندن» در نظر داشته است.
روان هر چهار استاد شاد و یادشان گرامی باد.
https://t.me/PersianManuscripts