#یاداشت۷۳

#جشن_مهرگان
#پیروزی_فریدون_بر_ضحاک
#پیروزی_نور_بر_تاریکی

مهرگان را جشنی در پیروزی فریدون بر ضحاک گویند. این جشن تا سده‌های پس از اسلام نیز در دربار شاهان برپا بوده است. چنانکه به کرات در تاریخ بیهقی از برپایی مهرگان در دربار سلطان مسعود سخن رفته است و شعرا نیز در دیوان‌های خود اشعاری در وصف این جشن دارند و ما را سر بازگو کردن آن نیست.
#استاد_بهرام_بیضایی در دو کتاب ارزشمند که هر دو موضوعی یکسان دارند یکی کوتاه « #ریشه‌_یابی_درخت_کهن» و دیگری به تفصیل « #هزار_افسان_کجاست ؟» با دلایل و شواهد و مدارک آنچنان که شیوه کار ایشان بود، اثبات می‌کنند که اصل کتاب #هزار_و_یک_شب ایرانی است و در متون ایرانی با نام #هزار_افسان از آن یاد شده است.

یکی از داستان‌هایی که استاد ساختار آن را برگرفته از همین هزار افسان می‌دانند داستان ضحاک و فریدون و دو خواهر/ دو دختر جمشید ارنواز و شهرنواز است:

«من در ریشه‌یابی دخت کهن نشان داده‌ام که شخصیت‌های اصلی داستان بنیادین هزار افسان _ شاه بد، دو زنِ کنار هم دربند، شاه نیک، و نیز شخصیت میانگی وزیر_ با شخصیت‌های اصلی کارنامه‌ی ضحاکِ شاهنامه یکی‌اند. (ضحاک شاه بد، شهرناز و ارنواز دو زن کنار هم دربند، فریدون شاه نیک، و شخصیت میانگیِ گنجور کندرو، و هر دو بازگفت‌هایی‌اند از اسطورهٔ کهن هند و ایرانی باستان با همین شخصیت‌ها (وریتر/ اَهی، یا اژدهای خشکسالی، زنانِ آبتَن و گاوان شیردهِ دربند، ایندَر یا شاه/ ایزد اژدهاشکن، و شخصیتِ میانگی گَنَدرو). داستان بنیادین اُعجوبه و مَحجوبه نیز همین است، و اگر گرد و خاک انشای متکلف قرن هفتمی اُعجوبه و محجوبه را پس بزنیم، در پس داستان بنیادین آن اسطورهٔ کهنی پدیدار می‌شود که همان بازگفتی رنگ‌باخته از کارنامه‌ی ضحاک و فریدون است».

(هزار افسان کجاست؟، ص ۳۲)
در نهایت نیز یا شاه بد به دست شاه نیک (همچنانکه ضحاک به دست فریدون) کشته می‌شود و یا شاه بد تغییر کرده و در انتها به شاه خوب (همان داستان هزار و یک شب) بدل می‌شود.
استاد از اینکه غربیان فرهنگ‌های دیگر را بدون در نظر گرفتن اصل آن به ملتی دیگر بذل و بخشش می‌کنند ابزار ناراحتی کرده و البته کوتاهی ایرانیان را نیز در این امر بی‌تاثیر نمی‌داند:

«شوخی روزگار است که در سه ویژه‌نامه‌ی هزار و یک شب، در زادگاه آن، هیچ حرفی نیست جز اینکه پروفسور مارزُلف هزار و یک شب را شب‌های عربی، و هزار افسان را خیالات می‌خواند»

(همان، ص ۳۵).

#ریشه_یابی_درخت_کهن
#هزار_افسان
#بهرام_بیضایی


____
📚 هزار افسان کجاست؟، بهرام بیضایی، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان، چاپ اول، ۱۳۹۱
📚 ریشه‌یابی درخت کهن، بهرام بیضایی، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان


https://t.me/palize_parsi