Qachon oʻzbekcha gapiramiz?

...“Dugonangizdan nafratlanaman” degan jumlamni “Dugonangizni koʻrarga koʻzim yoʻq” deb tahrir qilayotib, talabchan muharrir Vahob Roʻzimatov taʼna-taajjub aralash soʻragan edi: “Yoki sizlar, hozirgi yoshlar shunday gapirasizlarmi?”.

Hozirgi yoshlar shunday gapiradi, domla! Chunki ular biz yozgan kitoblarni oʻqigan, biz ishlagan kinolarni koʻryapti... U yogʻi oʻzingizga maʼlum. Axir, telefon goʻshagini olib, oʻzbekona tavoze bilan “labbay” demoqning oʻrniga “eshitaman” (“slushayu”) deymiz-ku toʻralarcha! Holbuki, birov bizga: “Eshitmaysan, qulogʻing ogʻir, karsan”, deyayotgani yoʻq. “Malakasini oshirdi”, “mahoratini oshirdi” degan gap turganda xunukdan xunuk, bemaʼni – “oʻz ustida ishladi” (“над собой работал”) deb qoʻllaymiz. “Osh boʻlsin” emas, “yoqimli ishtaha” demoq bilan madaniy koʻrinmoq boʻlamiz. Besh yashar oʻgʻilchamiz: “Oyim menga qoʻlqop olib berdilar” emas, “Menga qoʻlqop olib berishdi” (“Мне купили перчатки”), deydi; maktabni tugatayotgan qizimiz: “Sizga telefon qilishdi” (“Sizga falonchi aka yoki kimdir telefon qildi”, “Sizga telefon boʻldi” demoq oʻrniga), deydi. Telefon qilgan kim? Odamning ogʻziga yomon gap keladi...

Oʻzbek tili tabiatiga koʻra, gapning egasi tushgan qolgan majhul holatda “soʻrashdi”, “aytishdi”, “chaqirishdi” deb emas, “soʻraldi”, “soʻradilar”, “aytildi”, “chaqirildi” tarzida ishlatiladi.

Yaqin-yaqingacha metroning oxirgi bekatiga yetganda “Vagonlarni boʻshatib qoʻyinglar!” degan dagʻdagʻani eshitib, “Nima, vagoningda oʻtin yo koʻmir bormidiki, boʻshatib qoʻysam, hammolingni topibsan!” degingiz kelardi.

“Katta rahmat” degan gapni har qadamda ishlatamiz. Vaholanki, rahmatning katta-kichikligini oʻlchash bizning qoʻlimizda emas, rahmat – Xudoniki, uning katta-kichigi boʻlmaydi. Ha, boringki saxovatimiz oshib-toshsa, “ming rahmat”, “koʻpdan-koʻp rahmat”, “baraka toping” demogʻimiz mumkin, xolos. “Katta rahmat”ning qayoqdan kelgani esa maʼlum...

Erkin Aʼzam,
“Oila va jamiyat” gazetasi

1992-yil, avgust

@oriftolib | Sahifalarimiz