یک اقتراح دستوری

چندی پیش دوست عزیزم آقای دکتر علی یاری از بنده و استاد حسین معصومی همدانی درباره درست یا غلط بودن زمان جملهٔ زیر نظر خواستند:
«یادم نمیاد در کل عمرم چیزی جز وکالت را دوست داشته بوده باشم».
جالب این‌که جمله به فارسی شکسته نوشته شده بود، اما زمان آن دست‌کم برای بنده اندکی ادبی یا کهن یا در هرحال غریب می‌نمود! باری ما هر دو گفتیم به نظر غلط نمی‌آید، اما اسمی هم برای آن در خاطر نداشتیم.
بعد از سه تن از استادان دستور زبان و ادبیات فارسی، استادان علی اشرف صادقی و حسن انوری و علاالدین طباطبایی نظر پرسیدیم، و هر سه فرمودند چنین ساختی که ترکیبی است از «دوست داشته باشم» (ماضی التزامی)، و «دوست داشته بوده‌ام» (ماضی بعید نقلی)، در دستورهای زبان فارسی وجود ندارد.
با دوستان زبان‌شناسم آقایان مهرداد نغزگوی کهن و محمد راسخ مهند هم گفتگویی کردم و به این نتیجه رسیدیم که ظاهراً این ساخت در زبان فارسی مشاهده نشده اما در هرحال از حیثیت زمان گذشته، از حیث وجه التزامی و از حیث نمود کامل است.
بعد با پسرم تصمیم گرفتیم سری هم به سامانۀ دادگان فرهنگستان بزنیم، که زدیم و با اندکی جستجو یکی دو شاهد یافتیم: مثلاً یکی از «رساله ۷۳ ملت» (قرن ۹): «کسی را که در خذلان افتاد... هیچ توبه قبول نشود و هر طاعت که کرده بوده باشد». و یکی هم از «جای خالی سلوچ» اثر نویسندهٔ معاصر محمود دولت آبادی: «حس می‌کند که باید چشمهایش به نقطه ای خیره مانده بوده باشد در آن لحظات، و می‌باید اسیر وهم و خیال خود واخشکیده بوده باشد». قطعاً با جستجوی بیشتر شواهد بیشتر نیز یافت می‌شود.
در نهایت بنده و آقای دکتر یاری کم‌وبیش به این نتیجهٔ البته غیرقطعی رسیدیم که براساس شواهد فوق، اولاً زمان این ساختِ التزامی دلالت دارد بر دورهٔ مشخصی در گذشته که ممکن است تا به امروز هم ادامه داشته باشد، اما در هرحال دیگر تمام شده و از زمان ادای جمله فراتر نمی‌رود! ثانیاً گرچه شواهدی از این جمله در متون یافت شده اما چندان ادبی یا کهن نیست. و ثالثاً گرچه بسیار کم کاربرد و غیر رسمی است، نمی‌توان آن را غلط دانست.
و اما نکتهٔ آخر این‌که باید اعتراف کنم بنده خود بارها در نوشته‌هایم از این ساخت استفاده کرده‌ام، اما هر بار محض احتیاط جمله را ویرایش کرده و آن را به طریقی بازنوشته‌ام که ناچار نباشم چنین ساختی را در آن بکار ببرم! تصور می‌کنم این ساخت گویشی و گفتاری باشد، و حالا جوانان آن را به‌طور ناخودآگاه از گفتار فارسی وارد نوشتار می‌کنند. ظاهراً هیچ نشانی از این ساخت در دستورهای فارسی نیست، اما اگر همچنان از آن استفاده شود، لاجرم وارد دستورها نیز می‌شود و طبعاً نیاز به نامی خواهد داشت، و بنده عجالتا نام زیر را برای آن پیشنهاد می‌کنم: ماضی بعید نقلی التزامی! 👇