دربارهٔ ترجمهٔ شعر (بخشی از یک مصاحبه)
به مناسبت روز مترجم
نهم مهرماه ۱۴۰۵

اشعار گوناگون را از حیث میزان ترجمه‌پذیری‌شان می‌توان به انواع مختلفی تقسیم کرد؛ مثلاً ترجمۀ رباعیات خیام چندان مشکل نیست زیرا شعر خیام اصولاً فاقد صناعات ادبی متعدد و تناسبات آنچنانی است و آنچه در آن اهمیت دارد صرفا مضامین و اندیشۀ جهانی موجود در شعر است؛ ترجمۀ شعر سعدی و مخصوصاً خاقانی دشوارتر از ترجمۀ شعر خیام است زیرا هم مملو از تناسبات پیچیده و متعدد است و هم محمل صناعات ادبی گوناگون از قبیل جناس و تصدیر و سجع و غیره. از آنجا که این عوامل به‌شدت وابسته به زبان مبدأ هستند، ترجمه‌اشان به زبان مقصد بسیار دشوار و گاه تقریباً غیرممکن است. مترجم در این موارد یا باید جایگزینی در زبان مقصد برای آنها بیابد یا سعی کند آنها را درمورد هر شعر توضیح دهد. بدیهی است که راه حل نخست بسیار دشوار و وقت‌گیر است، مضافاً اینکه معلوم هم نیست مترجم در نهایت دست به بازآفرینی شعری جدید نزده باشد، و راه حل دوم هم بسیار پیچیده و خسته‌کننده است به‌طوری‌که شاید واقعاً کمتر خواننده‌ای حوصلۀ دنبال کردن توضیحات زبانی و فرهنگی مترجم را داشته باشد. اما ترجمۀ شعر حافظ در این میان از همه دشوارتر است زیرا علاوه بر تناسبات و صناعاتی مشابه آنچه شعر خاقانی دارد، دارای ایهام شاعرانۀ عمیقی نیز در بسیاری از ابیات خودش هست که غالباً مبتنی بر اشارات و مفاهیم فرهنگی و تاریخی بسیار پیچیده‌ای هستند. منظور از ایهام در اینجا یعنی امکان تأویل‌پذیری شعر به وجوه مختلف اما درهرحال محدود؛ این تأویل‌پذیری چون وابسته به مسائل فرهنگی بسیار متعدد در زبان مبدأ است، کار ترجمۀ شعر را تقریباً غیرممکن می‌سازد اما این امکان را به مترجم می‌دهد که از بین تأویل‌های گوناگون یکی را انتخاب کند و سایه‌ای از شعر را در اختیار خواننده بگذارد؛ و اما آخرین مورد به اشعاری مربوط می‌شود که نه دارای ایهام، بلکه مملو از ابهام شاعرانه هستند. فرق ایهام و ابهام در اینجا بیش از هرچیز به حد و میزان تأویل‌پذیری شعر مربوط می‌شود. در ایهام تأویل‌پذیری محدود است زیرا خود شاعر و شعر تأویلات محدودی را برای خواننده ممکن می‌سازد، اما در ابهام تأویل‌پذیری نامحدود است زیرا شاعر تأویل را به‌عهدۀ خواننده می‌گذارد! مثلاً برخی از اشعاری که نیما در اواخر عمر خود سرود، مانند «شب همه شب» یا «ری‌را» و «سیولیشه» و غیره از این دسته از اشعار هستند. جالب است که ترجمۀ این قبیل اشعار غالباً، اگر نه همیشه، بسیار ساده است زیرا، شما از بین تأویل‌های محتمل و موجود نباید یکی را انتخاب کنید، بلکه باید شعر را عیناً ترجمه کنید و تأویل را به عهدۀ خواننده بگذارید!