🐈🔴 گربه؛ تیغهٔ دو لبهٔ طاعون
از حلقهٔ انتقال تا نگهبان اپیدمیولوژیک
✍️دکتر محمدرضا ناظر(متخصص بیماری‌های عفونی)

وقتی از طاعون صحبت می‌کنیم، معمولاً سه چیز به ذهن می‌آید:

🐀 جوندگان
🦟 کک‌ها
🦠 Yersinia pestis

اما یک حلقه مهم را گاهی فراموش می‌کنیم:

🐈 گربه

گربه مخزن اصلی طاعون نیست؛ اما می‌تواند در نقطه‌ای قرار بگیرد که چرخه طبیعی بیماری را به محیط انسان متصل می‌کند.

🔴 لبه اول؛ گربه به‌عنوان حلقه انتقال

چرخه طبیعی طاعون عمدتاً در میان جوندگان و کک‌ها برقرار است:

🐀 جوندگان آلوده
⬇️
🦟 کک آلوده
⬇️
🐀 جوندگان دیگر

اما گربه‌های آزادگرد و شکارچی جوندگان می‌توانند وارد این چرخه شوند.

گربه ممکن است از طریق گزش کک آلوده یا شکار و خوردن جوندگان آلوده، به Yersinia pestis مبتلا شود.

سپس ممکن است بیماری را به شکل‌های مختلف به محیط انسانی نزدیک کند.

به‌ویژه:

🔸 گازگرفتگی و خراش
🔸 تماس با ترشحات حیوان بیمار
🔸 تماس نزدیک با گربه مبتلا به طاعون ریوی
🔸 و انتقال کک‌های آلوده به محیط زندگی انسان

بنابراین گربه مخزن اصلی نیست، اما می‌تواند یک پل مهم بین چرخه طبیعی طاعون و انسان باشد.

🔴 لبه دوم؛ گربه به‌عنوان نگهبان اپیدمیولوژیک

اما همین ویژگی می‌تواند یک فرصت مهم برای نظام سلامت ایجاد کند.

گربه‌ها به طاعون حساس‌اند و ممکن است بیماری شدید ایجاد کنند.

اگر در منطقه‌ای دارای کانون طبیعی طاعون، چند گربه آزادگردِ شکارچی جوندگان با:

🌡️ تب
😿 بی‌حالی شدید
🫧 لنفادنوپاتی، به‌خصوص زیر فک
🩸 ضایعات و ترشحات غیرمعمول
💀 یا مرگ غیرمنتظره

دیده شوند، این وضعیت می‌تواند یک هشدار اپیدمیولوژیک باشد.

یعنی گاهی ممکن است:

🐈 گربه بیمار شود،
قبل از اینکه انسان بیمار شود.

و این همان جایی است که گربه می‌تواند از «حلقه انتقال» به «نگهبان اپیدمیولوژیک» تبدیل شود.

🔴 اما چرا این موضوع برای ایران مهم است؟

ایران دارای سابقه کانون‌های طبیعی طاعون است و در غرب کشور شواهدی از تماس جوندگان با Y. pestis گزارش شده است.

از طرف دیگر، کانون‌های طبیعی طاعون در بخش‌هایی از روسیه و قفقاز نیز تحت پایش هستند.

از نظر جغرافیایی و تاریخی، این مناطق در یک فضای کاملاً جدا از هم قرار ندارند:

🇷🇺 روسیه
⬇️
قفقاز
⬇️
منطقه خزر
⬇️
🇮🇷 ایران

مطالعات ژنومی نیز ارتباط تکاملی برخی جمعیت‌های Y. pestis در قفقاز، منطقه خزر و ایران را بررسی کرده‌اند.

⚠️ البته این به معنی آن نیست که «طاعون روسیه در حال حرکت به سمت ایران است».

طاعون عمدتاً یک بیماری کانون طبیعی است و بقای آن به چرخه جوندگان و کک‌ها وابسته است.

بنابراین سؤال مهم برای ایران این نیست که:

«آیا طاعون روسیه وارد ایران می‌شود؟»

بلکه سؤال مهم‌تر این است:

آیا کانون‌های طبیعی طاعون در منطقه می‌توانند دوباره فعال شوند؟

و اگر فعال شوند:

آیا ما می‌توانیم قبل از ایجاد موارد انسانی، آن را شناسایی کنیم؟

اینجاست که گربه اهمیت پیدا می‌کند.

🐀 جوندگان
⬇️
🦟 کک
⬇️
🐈 گربه
⬇️
👨‍👩‍👧 انسان

اما همین مسیر می‌تواند به شکل دیگری عمل کند:

🐀 جوندگان
⬇️
🦟 کک
⬇️
🐈 گربه بیمار
⬇️
🚨 هشدار زودرس برای فعال شدن کانون

🔴 پس گربه تیغه دو لبه است:

یک طرف آن می‌تواند حلقه‌ای در انتقال طاعون به انسان باشد؛

و طرف دیگر می‌تواند یکی از نخستین هشدارهای فعال شدن طاعون در طبیعت باشد.

به همین دلیل، در مناطق مستعد طاعون، پایش فقط انسان کافی نیست.

باید به:

🐀 جوندگان
🦟 کک‌ها
🐈 گربه‌های آزادگرد
🐕 سگ‌های در تماس با حیات‌وحش

هم توجه کرد.

⚠️ و یک نکته بسیار مهم:

این موضوع به هیچ وجه به معنی کشتن یا حذف گربه‌ها نیست.

برعکس؛ راهبرد علمی عبارت است از:

🔹 پایش جوندگان و کک‌ها
🔹 بررسی گربه‌های بیمار با سابقه شکار
🔹 آموزش دامپزشکان
🔹 گزارش سریع موارد مشکوک
🔹 تشخیص آزمایشگاهی
🔹 و کنترل کک‌ها

🐈 گاهی گربه می‌تواند بخشی از مشکل باشد؛
اما اگر درست پایش شود، می‌تواند بخشی از راه‌حل هم باشد.

گربه؛ تیغهٔ دو لبهٔ طاعون
از حلقهٔ انتقال تا نگهبان اپیدمیولوژیک.

📚 منابع علمی

CDC. Plague in Cats: Veterinary Guidance.
CDC — Plague in Cats

WHO. Plague — Fact Sheet.
WHO — Plague

Esmaeili S, et al. The surveillance of plague among rodents and dogs in Western Iran. PLOS Neglected Tropical Diseases, 2023.

مطالعات ژنومی Yersinia pestis در ایران، قفقاز و منطقه خزر، درباره ارتباط تکاملی جمعیت‌های این باکتری در منطقه.

گزارش‌های پایش کانون‌های طبیعی طاعون در روسیه و مناطق پیرامونی در سال ۲۰۲۶.