🔴 طاعون در روسیه؛ چرا این خبر فقط یک مسئله روسی نیست؟

دکتر محمدرضا ناظر(متخصص عفونی)
این روزها خبر بررسی یک مورد احتمالی طاعون ریوی در ایرکوتسک روسیه توجه زیادی ایجاد کرده است.

اما از دید اپیدمیولوژی طاعون، نکته مهم‌تر از خود این مورد، وجود کانون‌های طبیعی فعال طاعون در روسیه و کشورهای پیرامون ایران است.

⚠️ البته یک نکته را همین ابتدا روشن کنیم:

تا این لحظه، WHO اعلام کرده که مورد دیگری از طاعون در ایرکوتسک شناسایی نشده و خطر برای جمعیت عمومی پایین ارزیابی می‌شود.

پس موضوع فعلی را نباید به‌عنوان «شیوع گسترده طاعون در روسیه» تلقی کرد.

اما چرا برای ما مهم است؟

🦠 چون طاعون مرز سیاسی نمی‌شناسد؛ اکوسیستم می‌شناسد.

چرخه طبیعی بیماری عمدتاً میان:

🐀 جوندگان
⬇️
🦟 کک‌ها
⬇️
🐀 جوندگان دیگر

گربه 🐱

در طبیعت ادامه پیدا می‌کند.

و بسیاری از کانون‌های طبیعی طاعون در امتداد مناطق وسیعی از اوراسیا قرار گرفته‌اند.

🔴 قفقاز و حاشیه خزر یک نقطه کلیدی در این داستان هستند.

مطالعات ژنومی نشان داده‌اند که کانون‌های طبیعی طاعون در روسیه، قفقاز، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان از نظر جغرافیایی و تکاملی به یکدیگر مرتبط بوده‌اند.

حتی در یک مطالعه فیلوژنتیک، شواهدی از ارتباط سویه‌های Yersinia pestis ایران با مجموعه سویه‌های قفقاز و منطقه خزر بررسی شده است.

محققان همچنین احتمال داده‌اند که برخی رخدادهای تاریخی طاعون در باکو و اطراف آن، در سال ۱۹۱۴، ممکن است با ورود بیماری از سمت ایران ارتباط داشته باشد.

یعنی:

🇷🇺 روسیه
↕️
قفقاز
↕️
🇦🇿 آذربایجان
↕️
🇮🇷 ایران

از نظر جغرافیای طبیعی و تاریخی، یک منطقه کاملاً جدا از هم نیستند.

🔴 و اینجاست که ایران اهمیت پیدا می‌کند.

ایران خودش سابقه کانون طبیعی طاعون دارد.

مطالعه‌ای که در غرب ایران انجام شد، ۹۲۷ جوندگان و بیش از ۶۰۰۰ کک را بررسی کرد.

اگرچه در نمونه‌های مورد بررسی، کشت و PCR برای Y. pestis مثبت نشد، اما در تعدادی از جوندگان شواهد سرولوژیک تماس با باکتری مشاهده شد.

محققان نتیجه گرفتند که غرب ایران همچنان یک کانون اندمیک تاریخی طاعون محسوب می‌شود و نیازمند پایش مستمر است.

📌 بنابراین مسئله اصلی این نیست که:

«آیا طاعون روسیه وارد ایران می‌شود؟»

بلکه سؤال علمی مهم‌تر این است:

آیا کانون‌های طبیعی طاعون در یک پهنه وسیع از اوراسیا می‌توانند همزمان یا متناوب فعال شوند؟

پاسخ این است که چنین کانون‌هایی می‌توانند سال‌ها خاموش به نظر برسند و سپس با تغییر شرایط اکولوژیک، جمعیت جوندگان، تراکم کک‌ها و عوامل محیطی دوباره فعال شوند.

🇮🇷 پاشنه آشیل ایران چیست؟

نه ورود یک بیمار از روسیه!

بلکه احتمال فعال شدن مجدد چرخه طبیعی جوندگان ـ کک در کانون‌های قدیمی خود ایران.

و در این میان، یک حلقه بسیار مهم وجود دارد:

🐀 جوندگان وحشی
🦟 کک
🐈 گربه‌های شکارچی جوندگان
👨‍👩‍👧 انسان

به همین دلیل گربه‌ها می‌توانند در شرایط خاص، نقش «پل» بین چرخه طبیعی بیماری و انسان داشته باشند؛ نه به‌عنوان مخزن اصلی، بلکه به‌عنوان حیوانی که ممکن است جوندگان آلوده را شکار کند یا کک آلوده را به محیط انسانی نزدیک کند.

🔴 پس خبر روسیه برای ایران یک زنگ خطر اپیدمیولوژیک است، نه دلیل اعلام شیوع در ایران.

ما باید به جای ترس از «ورود طاعون»، روی چیزی بسیار مهم‌تر تمرکز کنیم:

پایش فعال کانون‌های طبیعی طاعون در غرب و شمال‌غرب ایران، جوندگان، کک‌ها و حیوانات در تماس با آنها.

طاعون ممکن است سال‌ها سکوت کند؛
اما سکوت یک کانون طبیعی به معنی نابودی آن نیست.

📚 منابع علمی

1. مطالعه ژنومی درباره پراکندگی و ارتباط فیلوژنتیک Yersinia pestis در قفقاز، منطقه خزر و ایران.

2. Esmaeili S, et al. The surveillance of plague among rodents and dogs in Western Iran. PLOS Neglected Tropical Diseases, 2023.

3. گزارش رسمی روسیه درباره وضعیت کانون‌های طبیعی طاعون و پیش‌بینی فعالیت اپیزوتیک در سال ۲۰۲۶؛ در سال ۲۰۲۵ در چند کانون روسیه اپیزوتی طاعون ثبت شده است.

4. گزارش رسمی جمهوری آلتای روسیه درباره اقدامات پیشگیری از طاعون در سال ۲۰۲۶ و وضعیت کانون‌های مجاور مغولستان و مناطق مرزی.

5. سازمان WHO / گزارش وضعیت فعلی مورد احتمالی طاعون در ایرکوتسک، اکتبر ۲۰۲۶.