👇🏻👇🏻
در دوره‌های آشوب و جابه‌جایی قدرت نیز جوامع زرتشتی، قربانی خشونت بیشتر می شدند .
برای نمونه، گزارش‌های مربوط به درگیری‌های اوایل سدهٔ هجدهم در کرمان از آسیب‌دیدن محله‌های زرتشتی و یهودی در جریان حمله‌ها و آشوب‌های سیاسی خبر می‌دهند.
این بخش از تاریخ نشان می‌دهد که رنج زرتشتیان در دوره‌های گوناگون، تنها حاصل یک عامل یا یک حکومت نبود؛ مجموعه‌ای از سیاست‌های دینی، رقابت‌های اقتصادی، ضعف دادخواهی و خشونت محلی در آن نقش مضاعف داشتند.

۱۰. دورهٔ قاجار؛ هنگامی که فقر و تبعیض به بحران جامعه تبدیل شد
در سدهٔ نوزدهم میلادی، وضعیت زرتشتیان یزد و کرمان به یکی از مهم‌ترین موضوعات گزارش‌های پارسیان هند و مسافران خارجی تبدیل شد.
منابع این دوره از جمعیتی کوچک، فشارهای مالی، محدودیت‌های اجتماعی و دشواری حفظ دین و زندگی اقتصادی سخن می‌گویند.
دانشنامهٔ ایرانیکا گزارش می‌کند که در میانهٔ سدهٔ نوزدهم، شمار زرتشتیان ایران به‌شدت کاهش یافته بود. اعداد ارائه‌شده در منابع مختلف یکسان نیستند؛ اما گزارش‌های مانکجی هاتریا و مسافران آن دوره از جمعیتی محدود و در معرض فشار حکایت دارند.
هاتریا در سال ۱۸۵۴ میلادی به نمایندگی از انجمنی که پارسیان هند برای بهبود وضع زرتشتیان ایران تشکیل داده بودند، به یزد آمد.
مأموریت او بررسی وضعیت اجتماعی، اقتصادی و دینی زرتشتیان و تلاش برای رفع مشکلات آنان بود. او سپس به کرمان رفت و گزارش‌های خود را به حامیانش در هند رساند.
بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، گزارش‌های هاتریا از فقر گستردهٔ روستانشینان زرتشتی، دشواری پرداخت جزیه و نیاز به آموزش، کمک به سالمندان و تهیدستان، تعمیر یا ساخت مکان‌های دینی و پشتیبانی از خانواده‌ها سخن می‌گفت.
در نشست‌های پارسیان بمبئی نیز دربارهٔ کمک مالی به زرتشتیان ایران و کوشش برای کاهش یا لغو جزیه تصمیم‌گیری شد.
این فعالیت‌ها نشان می‌دهد که جامعهٔ زرتشتی ایران در آن زمان با مشکلاتی روبه‌رو بود که حل آن‌ها به توان اقتصادی و حمایت بیرونی نیاز داشت.
کمک پارسیان هند، در کنار تلاش‌های خود زرتشتیان ایران، به تأسیس مدرسه‌ها، سامان‌دهی انجمن‌ها، بازسازی مکان‌های دینی و پشتیبانی از خانواده‌های نیازمند کمک کرد.
اما اهمیت این اقدامات نباید ما را از اصل مسئله دور کند: چرا جامعه‌ای برای برخورداری از آموزش، امنیت، امکان برگزاری آیین‌های خود و رهایی از مالیات دینی، به چنین تلاش‌های گسترده‌ای نیاز داشت؟

۱۱. دادخواهی برای لغو جزیه؛ تلاش طولانی مانکجی هاتریا و پارسیان هند
مانکجی لیمجی هاتریا یکی از چهره‌های مهم در تاریخ معاصر زرتشتیان ایران است؛ نه فقط به سبب فعالیت‌های آموزشی و اجتماعی، بلکه به دلیل تلاش برای پایان‌دادن به جزیه و بهبود وضعیت حقوقی و اقتصادی زرتشتیان.
او در سال ۱۸۵۴ میلادی به ایران آمد و طی سال‌های بعد، با ارتباط‌گرفتن با مقام‌های حکومتی، گزارش‌دادن دربارهٔ شرایط زرتشتیان و بهره‌گیری از حمایت پارسیان هند و برخی نمایندگان خارجی، موضوع جزیه را پیگیری کرد.
این تلاش‌ها یک‌روزه به نتیجه نرسید. بر اساس ایرانیکا، کوشش برای لغو یا کاهش جزیه از سال ۱۸۵۷ تا ۱۸۸۲ ادامه داشت.
سرانجام در سال ۱۸۸۲ میلادی، فرمان سلطنتی برای لغو جزیهٔ زرتشتیان صادر شد.
این رویداد نقطهٔ عطفی در تاریخ جامعه بود، اما به معنای پایان‌یافتن همهٔ تبعیض‌ها و فشارها نبود.
محدودیت‌های اجتماعی، مشکلات اقتصادی و رفتارهای تبعیض‌آمیز مسلمانان در بیشتر مناطق همچنان ادامه داشتند.
در کنار هاتریا، پارسیان هند نیز نقش مهمی ایفا کردند. آنان برای آموزش کودکان، کمک به سالمندان و تهیدستان، تأمین هزینه‌های ازدواج دختران خانواده‌های فقیر، ساخت و تعمیر مکان‌های دینی و پشتیبانی از نهادهای اجتماعی کمک مالی فراهم کردند.
در دانشنامهٔ ایرانیکا آمده است که انجمن بهبودی وضع زرتشتیان ایران، که در بمبئی شکل گرفته بود، برای آموزش، تأمین نیازهای اجتماعی و رفع جزیه فعالیت می‌کرد. این اقدامات نشان می‌دهد که پیوند میان زرتشتیان ایران و پارسیان هند، تنها پیوندی فرهنگی یا دینی نبود؛ شبکه‌ای برای دادخواهی و پشتیبانی از جامعه‌ای آسیب‌پذیر نیز بود.
لغو جزیه را باید حاصل تلاش پیوستهٔ هاتریا، پشتیبانی پارسیان و فشارهای سیاسی و دیپلماتیک دانست، نه اقدامی ناگهانی یا صرفاً لطف یک فرمانروا.

۱۲. آیا در کنار آزار،
همزیستی و روابط دوستانه نیز وجود داشت؟
برای نوشتن تاریخ دقیق، باید همهٔ شواهد را دید؛ حتی شواهدی که پیچیدگی بیشتری به تصویر می‌بخشند. پژوهش ایرانیکا دربارهٔ زرتشتیان یزد و کرمان در سدهٔ نوزدهم، در کنار گزارش‌های گسترده از تبعیض و خشونت، از روابط دوستانه و همکاری میان اندکی از مسلمانان با زرتشتیان نیز یاد می‌کند.
👇🏻👇🏻