این ادعا شایستهٔ بررسی است، اما هنوز نباید آن را حقیقتی اثبات‌شده معرفی کرد. همچنین گزارش‌هایی دربارهٔ باقی‌ماندن خانواده‌های زرتشتی در ولایت بلخ وجود دارد، ولی برای شناخت وضعیت کنونی آنان به اطلاعات تازه و قابل اعتماد نیاز است.
حفظ این روایت‌ها، بررسی انتقادی اسناد و توجه به تاریخ شفاهی می‌تواند به روشن‌شدن بخش‌هایی از گذشتهٔ زرتشتیان افغانستان کمک کند؛ گذشته‌ای که هنوز همهٔ ابعاد آن شناخته نشده است.
عبدالرحمن جامی و شعر مشهور زیارتگاه مزارشریف
عبدالرحمن جامی (۱۴۱۴–۱۴۹۲ میلادی)، شاعر و عارف نامدار فارسی‌زبان، از چهره‌های برجستهٔ فرهنگی سدهٔ پانزدهم میلادی بود که بخش مهمی از زندگی خود را در هرات گذراند.
شعر زیر به او نسبت داده می‌شود و بر سردر زیارتگاه مشهور مزارشریف شهرت دارد:
گویند که مرتضی علی در نجف استاین ابیات بازتاب‌دهندهٔ باور به جایگاه معنوی زیارتگاه بلخ است؛ اما به‌تنهایی نمی‌تواند هویت تاریخی مدفون در این مکان یا ارتباط آن با آرامگاه اشوزرتشت را ثابت کند.
در بلخ بیا ببین چه بیت‌الشرف است
جامی نه عادت گوی نه بین‌الجبلین
خورشید یکی و نور تو هر طرف است
بر پایهٔ گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا، روایت مربوط به مدفن امام علی در این محل در سدهٔ دوازدهم میلادی شهرت یافت و بنای شناخته‌شدهٔ زیارتگاه در سال‌های ۱۴۸۰ تا ۱۴۸۱ میلادی، در دورهٔ سلطان حسین بایقرا، ساخته شد. این زمان با سال‌های زندگی جامی هم‌زمان است؛ بااین‌حال، برای اثبات اینکه او شخصاً در بررسی آرامگاه یا تصمیم ساخت بنا شرکت داشته، سند تاریخی مستقلی لازم است.
در برخی نوشته‌های معاصر نیز این احتمال مطرح شده که آرامگاه اشوزرتشت در زیر مسجد کبود مزارشریف قرار داشته باشد. این دیدگاه هنوز به شواهد باستان‌شناختی قطعی نیاز دارد و نباید آن را واقعیتی اثبات‌شده دانست.
منبع: دانشنامهٔ ایرانیکا، «مزارشریف»
https://www.iranicaonline.org/articles/mazar-sarif/
منابع و مآخذ
1\. دانشنامهٔ ایرانیکا، «باختر در اوستا و سنت زرتشتی» [https://www.iranicaonline.org/articles/bactria/bactria-ii-in-the-avesta-and-in-zoroastrian-tradition/](https://www.iranicaonline.org/articles/bactria/bactria-ii-in-the-avesta-and-in-zoroastrian-tradition/)
2\. دانشنامهٔ ایرانیکا، «بلخ» [https://www.iranicaonline.org/articles/balkh/](https://www.iranicaonline.org/articles/balkh/)
3\. دانشنامهٔ ایرانیکا، «مزارشریف» [https://www.iranicaonline.org/articles/mazar-sarif/](https://www.iranicaonline.org/articles/mazar-sarif/)
4\. دانشنامهٔ ایرانیکا، «زرتشتی‌گری از فتح عرب تا دوران معاصر» [https://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-02-arab-conquest-to-modern/](https://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-02-arab-conquest-to-modern/)
5\. دانشنامهٔ افغانیکا، «زرتشتی‌گری در افغانستان» [https://afghanicaonline.org/fa/culture/zoroastrianism.html](https://afghanicaonline.org/fa/culture/zoroastrianism.html)
6\. برایان آرتور براون، «شناسایی آرامگاه زرتشت»، وبگاه زرتشتیان، ۲۸ دسامبر ۲۰۱۹ [https://zoroastrians.net/2019/12/28/identifying-zoroasters-tomb/](https://zoroastrians.net/2019/12/28/identifying-zoroasters-tomb/)
7\. برایان آرتور براون، «شناسایی آرامگاه زرتشت»، وبگاه نویسنده [https://brianarthurbrown.com/seven-testaments-excerpts-/identifying-zoroaster-s-tomb](https://brianarthurbrown.com/seven-testaments-excerpts-/identifying-zoroaster-s-tomb)
https://t.me/newswz
