کیتارای نقره‌ای نسا؛

آیا بازوی یک ساز موسیقی در تندیس گمشدهٔ اشکانیان بوده است؟

بازخوانی یک اثر باستانی و پیوندهای هنری جهان اشکانی
در میان آثار ارزشمند به‌دست‌آمده از نسا کهن، محوطه‌ای باستانی در ترکمنستان امروزی و از مراکز مهم پادشاهی اشکانی، قطعه‌ای نقره‌ای وجود دارد که تفسیر آن می‌تواند دریچه‌ای تازه به شناخت هنر و فرهنگ این دوره بگشاید. این قطعه مدت‌ها به‌عنوان نوعی تبرزین تشریفاتی شناخته می‌شد؛ اما آنتون واسیلیویچ ددیولکین، پژوهشگر باستان‌شناسی، در مقاله‌ای که سال ۲۰۲۰ منتشر کرد، برداشت دیگری پیشنهاد داد: این اثر ممکن است بازوی یک ساز کیتارا بوده باشد؛ سازی زهی که در موسیقی و هنر یونان باستان جایگاهی شناخته‌شده داشت.
این پیشنهاد تنها تغییر نام یک شیء نیست.
اگر شناسایی جدید درست باشد، قطعهٔ نقره‌ای نسا می‌تواند شاهدی برای بررسی بازنمایی موسیقی در هنر اشکانی و ارتباط میان سنت‌های هنری ایران و جهان هلنیستی باشد. بااین‌حال، باید از همان آغاز تأکید کرد که این شناسایی، فرضیهٔ پژوهشی ددیولکین است و نباید آن را نتیجه‌ای قطعی و مورد توافق همگان معرفی کرد.

نسا کهن؛ دژ میترادات و مرکز مهم اشکانی
نسا کهن در نزدیکی عشق‌آباد، پایتخت امروزی ترکمنستان، قرار دارد.
این محوطه با تاریخ آغازین پادشاهی اشکانی پیوند دارد و در منابع تاریخی با نام «میترادات‌کرت» نیز شناخته می‌شود؛ نامی که به معنای دژ میترادات است.
آثار معماری و اشیای به‌دست‌آمده از نسا نشان می‌دهند که این مکان تنها یک استقرارگاه معمولی نبود، بلکه در ساختار سیاسی و فرهنگی اشکانیان اهمیت داشت. هنر نسا در محیطی شکل گرفته بود که سنت‌های ایرانی، عناصر هنری یونانی و دیگر جریان‌های فرهنگی منطقه در آن با یکدیگر ارتباط داشتند.
بخش‌هایی از نسا در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.
اهمیت این محوطه برای پژوهشگران از آن روست که آثار باقی‌مانده از آن می‌توانند دربارهٔ هنر، آیین‌ها، روابط فرهنگی و شیوهٔ زندگی در دورهٔ اشکانی اطلاعات ارزشمندی فراهم کنند.

قطعهٔ نقره‌ای در کجا پیدا شد؟
بر پایهٔ معرفی مقالهٔ ددیولکین، قطعهٔ مورد بحث در جریان کاوش‌های باستان‌شناختی نسا، از مکانی موسوم به «خانهٔ بزرگ میدان» به دست آمده است.
این بنا احتمالاً کارکرد خزانه‌خانه داشته است، هرچند این برداشت نیز باید با احتیاط بیان شود.
پیش از انتشار پژوهش ددیولکین، دیدگاه رایج این بود که قطعهٔ نقره‌ای نوعی تبرزین تشریفاتی است.
در این تفسیر، چنین شیئی می‌توانست نماد قدرت رزمی و اقتدار پادشاه اشکانی باشد. همچنین این احتمال مطرح بود که اثر در محیط فرهنگی یونانی ـ ایرانی آسیای مرکزی ساخته شده یا از بیرون قلمرو اشکانی به‌صورت هدیه یا غنیمت به نسا رسیده باشد.
اما ددیولکین با بررسی شکل قطعه و مقایسهٔ آن با نمونه‌های هنری دورهٔ هلنیستی، احتمال دیگری را مطرح کرد: شاید آنچه تبرزین پنداشته شده بود، در حقیقت بخشی از یک ساز موسیقی بوده است.

چرا ددیولکین آن را کیتارا دانست؟
در تفسیر ددیولکین، قطعهٔ نقره‌ای بازوی کیتارا و بخشی از مجموعهٔ بالایی ساز، شامل یوغی استوانه‌ای و پین‌های کوک، بوده است. شکل اجزا و ارتباط آن‌ها با ساختار سازهای زهی، در این بازشناسی نقش دارند.
در سازهای زهی، سیم‌ها باید به بدنه و بخش بالایی ساز متصل شوند و کشش آن‌ها به‌گونه‌ای تنظیم شود که صداهای مورد نظر تولید شود.
پین‌های کوک برای تنظیم کشش سیم‌ها به کار می‌روند.
اگر تفسیر ددیولکین درست باشد، قطعهٔ نقره‌ای نسا بخشی از سازوکار نگهداری و تنظیم سیم‌های یک کیتارا بوده است.
بااین‌حال، از یک قطعهٔ منفرد نمی‌توان تمام ساختمان ساز اصلی را با اطمینان بازسازی کرد. بدنهٔ کامل، جعبهٔ صوتی، تعداد واقعی سیم‌ها و شیوهٔ اتصال همهٔ اجزا به یکدیگر به‌طور کامل در دسترس نیستند. به همین دلیل، بازسازی ارائه‌شده در مقاله باید به‌عنوان مدل پیشنهادی پژوهشگر شناخته شود، نه تصویر قطعی یک ساز سالم که از روزگار اشکانی باقی مانده باشد.

کیتارا چه سازی بود؟
کیتارا از سازهای زهی شناخته‌شده در یونان باستان بود. این ساز با گیتار امروزی یکسان نیست، هرچند نام آن‌ها از نظر تاریخی با یکدیگر ارتباط دارد.
کیتارای باستانی معمولاً دارای جعبهٔ صوتی، دو بازوی جانبی و بخشی افقی در بالای ساز بود که سیم‌ها به آن متصل می‌شدند. نوازنده با کمک مضراب و انگشتان، سیم‌ها را به صدا درمی‌آورد.
شمار سیم‌ها در نمونه‌های گوناگون یکسان نبود و نمونه‌های هفت‌سیم نیز در هنر یونانی شناخته شده‌اند.
کیتارا در اجراهای موسیقی، جشن‌ها و رقابت‌های هنری کاربرد داشت و از سازهای مهم در بازنمایی موسیقی‌دانان و شخصیت‌های اسطوره‌ای بود.
در هنر یونان، این ساز ارتباطی ویژه با آپولون، ایزد موسیقی و هنر، داشت.
👇🏻👇🏻