🟥مرحوم کلینی در کتاب کافی در باب «مُعارین» دو روایت نقل کرده که مخاطب آن‌ها مشخص نیست.
🟢حدیث اول: محمد بن مسلم از یکی از دو امام باقر یا امام صادق (علیهماالسلام) روایت می‌کند: «خدای عزّوجلّ گروهی را برای ایمان آفرید که ایمانشان پایدار است و هرگز زایل نمی‌شود. گروهی دیگر را برای کفر آفرید که کفرشان نیز پایدار است. و گروهی میان این دو قرار دارند که ایمان به آنان به عاریت داده می‌شود؛ اگر خدا بخواهد ایمانشان را پایدار می‌کند و اگر بخواهد از آنان می‌گیرد. فلان شخص از این دسته بود که ایمانش عاریتی بود.»
🟢حدیث دوم: امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: «بنده‌ای بامداد می‌کند در حالی‌که مؤمن است و شام می‌کند در حالی‌که کافر است؛ یا صبح کافر و شام مؤمن می‌شود. در این میان، مردمی هستند که ایمانشان عاریتی است، سپس از آنان گرفته می‌شود و ایشان مُعارین نامیده می‌شوند. سپس فرمود: فلانی از آنان است.»
⬅️پرسش اصلی این است: مقصود از «فلان» در این دو حدیث چه کسی است؟
مرحوم مجلسی و فیض کاشانی با استناد به روایت سوم همین باب، «ابوالخطاب» را مراد دانسته‌اند. اما نکته مهم آن است که کلینی بارها در کافی به صراحت نام ابوالخطاب را ذکر کرده و روایات متعدد در مذمت او آورده است؛ و در آن عصر هیچ ضرورتی برای تقیه نسبت به نام بردن او وجود نداشت، زیرا ابوالخطاب در نزد عموم شیعیان عراق و قم، و حتی از منظر حکومت، شخصیتی منحرف و مطرود به شمار می‌رفت.
این امر تنها به منابع امامیه محدود نمی‌شود؛ چنان‌که قاضی نعمان مغربی ـ فقیه نامدار اسماعیلی و معاصر کلینی ـ در دعائم الاسلام نیز روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) در نکوهش ابوالخطاب نقل کرده است. در حالی‌که نزد برخی اسماعیلیان متأخر، ابوالخطاب جایگاهی مثبت و حتی برجسته یافته است.
🟥اما کلید فهم مسئله در حدیثی از رجال کشّی نهفته است:
«محمد بن یزداد از محمد بن علی حداد، از مسعدة بن صدقه نقل می‌کند که امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: گروهی ایمان را به عاریت می‌گیرند و سپس از آنان گرفته می‌شود؛ در روز قیامت به آنان معارون گفته خواهد شد. آگاه باشید که زراره بن أعین از جمله آنان است.».
📚 اختیار معرفة الرجال، ج ۱، ص ۱۵۸
🔴با توجه به نفوذ علمی و جایگاه اجتماعی خاندان زراره و تأثیر آنان بر عالمان مکتب قم و بغداد، بسیار محتمل است که نام «زراره» پس از کلینی توسط کاتبان یا راویانِ نسخه‌ها به «فلان» تغییر یافته باشد. زیرا هیچ منفعت یا ضرورتی برای کلینی در ذکر این احادیث به‌صورت مجهول وجود نداشته است.
بنابراین بر اساس ساده‌ترین قواعد نقد متنی و مقایسه روایات، می‌توان گفت که مراد کلینی در این دو روایت نیز همان زراره بن أعین است، نه ابوالخطاب.
کلینی چند روایت دیگر نیز در مذمت #زراره در کتاب کافی نقل کرده است و عجیب اینکه علیرغم نقل احادیث فراوان از وی، هیچ مدح صریحی از زراره در میان احادیث کافی به چشم نمی‌خورد. پس قطعا این تغییر نام زراره به فلان بعد از وی صورت گرفته است.
❌@negahiinou