در میان مکتوبات مشروطهخواهان رسالهٔ کوتاه راه ترقّی و ازدیاد ثروت مملکت رسالهای پربار و مفید و پرنکته است. این رساله را دکتر میرزا حسینخان سعیدالأطبّاء نوشتهاست؛ امّا ظاهراً برای آنکه بیشتر در جان مردمان اثر کند آن را اصلاً تألیف یک مهندس فرانسوی اعلام کردهاست!
حرف اصلی این رساله اهمیت صنعت و ضرورت اهتمام مجلس مشروطه بدان است:
هر رشته از امور زندگانی را بخواهیم ترقّی دهیم محتاج به صنعت میشویم.
نویسنده در ادامه مثالهایی را برای ضرورت اهتمام به صنعت نام میبرد: تولید خوراک، کشاورزی، ساخت مسکن، تولید البسه و زینت و تفنّن، بهداشت و صحّت، تلگراف و تلفن، و ساخت راهآهن.
وی در ادامه ضروریترین مسألهٔ رونق اقتصاد را ساخت راهآهن میداند:
و اول چیزی که برای ایران ضرورت دارد راهآهن است که حامل احمال و اثقال بعنی اجناس ومالالتجاره میگردد و از لین راه میتوان تمام ثروتهای عاطلهٔ مملکت را بهکار انداخت و احیا و دایر نمود.
پس از راهآهن، استخراج معادن را ضروری میداند.
پیشنهادهای دیگر سعیدالأطبّاء هم خواندنی است و در روزگار خودش پیشروانه بودهاست: تغییر اقلیم کویری به اقلیم سرسبز با تدابیر علمی، آبخوانداری، حراست از مراتع در برابر چرای دامها، و زمینهسازی برای ایجاد توریسم.
نویسنده معتقد است:
اینها فواید و منافع شیوع علم و رواج صنعت است.
به عقیدهٔ نویسنده باید در نمایشگاههای دیگر کشورها شرکت، و اجناس ایرانی را به خریداران خارجی عرضه کرد.
تأسیس مدارس عالی و تربیت متخصّصانی در رشتههای علوم طبیعی، شیمی، معدنشناسی، طب، قانون، مهندسی، معماری، فلاحت، فنون بحری و نظامی از دیگر طرحهای مهمّ مؤلّف روشنضمیر این رساله است:
مملکت آدم لازم دارد و آدم عالِم، و این قسم آدم در مدرسه درست میشود و بهعمل میآید.
بند پایانی این رساله هشدار و انذار صمیمانهٔ نویسنده است به مخاطب:
ای برادر عزیز! زمان و مدّت خواب غفلت و استراحت خیلی طولانی شد و به درجهٔ کسالت و بطالت انجامید؛ باید بیدار شد و دست بهکار علم و صنعت زد و از روی یقین و تحقیق دانست که مملکت بیعلم و صنعت فقیر میشود و مردِ فقیرِ بیمایه و مکنت، عاجز و دستشکسته است.
راه ترقّی و ازدیاد ثروت مملکت، چاپ شده در: رسایل مشروطیت، مقدّمه و تصحیح غلامحسین زرگرینژاد، انتشارات نگارستان اندیشه، تهران، ۱۴۰۳، ج۱، صص ۶۰۵-۵۹۸
https://t.me/naghshbarab