در حالیکه بسیاری از مخالفان مشروطه در رسایل و مکتوباتشان هر رَطبو یابِسی را سر هم میکردند و در نفی و مذمّت مشروطه داد سخن میدادند، درمیان مشروطهخواهان جانهای بیدار و ضمایر روشنی بودند که به فواید و امکانات مشروطیت وقوف داشتند، و به جای آنکه این فرصت ارزشمند تاریخی را مانند گروهی، مصروف تندروی و کینهکشی و انتقام نمایند، خردمندانه و بهدور از تعصّب در پی تدبیر و علاج مصائب و امراض جامعهٔ ایران از طریق مجلس شورای ملّی بودند.
یکی از این بیداران، شخص ناشناسی است که نوشتهٔ کوتاهی از او به دست ما رسیدهاست به نام مکتوب دانشمند(اقدامات عاجل مجلس و دولت مشروطه).
تاریخ نگارش این مکتوب، ششم رمضان و مربوط به آغاز تشکیل مجلس شورای ملّی است.
نویسنده از احوالات تمدّنی مغربزمین مطّلع بوده و به نمونههایی از خدمات مفید اروپاییان اشاره کردهاست. فقرات ذیل را بخوانید تا ببینید یک ضمیر روشن و یک جان بیدار چگونه بهدور از آرمانگرایی و گندهگویی و رادیکالیسم، واقعبینانه و دقیق و درست از نیازهای بنیادی مملکت سخن میگوید:
برای اصلاح حیات ملّت و حفظ آن، وسایل متعدّده هست. ابتدا دو مسأله را عنوان میکنیم:
یکی فراهم آوردن اسباب صحّت و سلامت، دیگر مسألهٔ جریان آبها.
به گفتهٔ نویسنده استنشاق هوای پاک و بهرهمندی از آب سالم حقّ هر انسانی است.
دنبالهٔ کلام نویسنده چنین است:
گمان میکنم با من همرأی و بر این عقیده باشی که مجلس ملّی بعد از حلّ این دومسألهٔ مهم، به اصلاح عمل مالیهٔ مردم خواهدپرداخت. پس ببینیم اسباب تموّل مملکت چیست؟ به اعتقاد من
اوّل معارف؛
دویم فلاحت؛
سیم صنعت؛
چهارم تجارت؛
پنجم راه.
توضیحات مؤلّف دربارهٔ لزوم احداث راه و جاده برای ترقّی و رونق کشور خواندنی است:
آیا در این شکّی هست که هرجا راه باشد آن ناحیه جان میگیرد؟ محلّ تأمّل نیست که در هر ناحیه راه ساخته میشود فوراً به مسافت دوازده الی پانزده فرسخ اطراف آن راه، مملکت شروع به آبادی میکند؛ بهواسطهٔ اینکه مردم وسیلهٔ سهل برای حمل اجناس خود پیدا میکنند. از طرف دیگر راه باعث ترقّی قیمت املاکِ اراضی میشود و این هم ثروت و منفعتی است ... از اینها گذشته ساختهشدن راه سبب میشود که به زراعت محصولات جدید پردازند و حاصلهای تازه که قبل از آن بهواسطهٔ نبودن راه و وسایل حملونقلِ آسانِ کم خرج، صرف نمیکرد و دررو(سود) نداشت عمل آورند. صنعت و تجارت هم حالا به سبب نبودن راه، خیلی ضعیف میباشد و بهجهت زیادی کرایه و مخارج حملونقل اجناسی که وارد میشود مردم باید به قیمت سهبرابر و چهاربرابر و گاهی صد برابر بخرند؛ پس ساختن راه خدمت بزرگی است که به مملکت میکنند.
مرور این فقرات از تاریخ ایران، پیشینهٔ بسیاری از امور مرتبط با ترقّی و تجدّد ما را روشن میکند و جای دریغ است که چنین طرحها و پیشنهاداتی را گروهی اصلاً از خدمات و ابتکارات دورهٔ زمامداری رضاخان سردار سپه و مربوط به حکومت مشروطهستیز او میدانند!
رسایل مشروطیت، مقدّمه و تصحیح غلامحسین زرگرینژاد، انتشارات نگارستان اندیشه، تهران، ۱۴۰۳، ج۱، صص ۵۶۹-۵۶۸
https://t.me/naghshbarab