تاریخ ایران پاسخ روشن می‌دهد: ما به عصر حجر برنمی‌گردیم

✍️مصطفی داننده

«برگرداندن ایران به عصر حجر»؛ جمله‌ای است که بیشتر از آن‌که قدرت را نشان دهد، فقر فهم تاریخی را آشکار می‌کند. ایران یک مرز جغرافیایی صرف نیست، یک لایه ضخیم از تمدن است.

از منشور کوروش تا دانشگاه جندی‌شاپور، از راه‌های شاهی هخامنشی تا شبکه‌های پیچیده آبیاری در کویر، از فلسفه و شعر تا ریاضیات و پزشکی، ایران بارها نشان داده که حتی در شرایط فروپاشی سیاسی نیز، فرهنگ و تمدنش به حیات ادامه می‌دهد.

حمله اسکندر، یورش اعراب، تاخت‌وتاز مغول، جنگ‌های طولانی با امپراتوری‌های بزرگ، هیچ‌کدام نتوانستند ایران را به «عصر حجر» برگردانند. هر بار، این جامعه با تکیه بر حافظه تاریخی خود، دوباره بازسازی شد.

کشوری که هزاران سال پیش، وقتی بسیاری از ملت‌های امروز هنوز در شکل‌گیری بودند، نظام اداری، حقوقی و شهری داشت، با تهدید به «عصر حجر» از بین نمی‌رود. این نوع ادبیات شاید برای هیجان سیاسی کوتاه‌مدت مناسب باشد، اما در برابر وزن تاریخ ایران، پوچ و سبک جلوه می‌کند.

مشکل چنین تهدیدهایی این است که ایران را با یک دولت یا یک مقطع سیاسی اشتباه می‌گیرند. دولت‌ها می‌آیند و می‌روند، اما تمدن‌ها به این سادگی حذف نمی‌شوند. حتی در بدترین بحران‌ها، زبان فارسی زنده ماند، شعر سروده شد، اندیشه تولید شد، و شبکه‌های اجتماعی سنتی مردم کار خود را ادامه دادند. این یعنی ایران، برخلاف تصور ساده‌انگارانه، یک سازه سخت‌جان تاریخی است؛ چیزی که با بمب و تحریم و تهدید نابود نمی‌شود.

از سوی دیگر، چنین ادبیاتی بیشتر به قرن بیستم تعلق دارد تا دنیای امروز. در جهانی که قدرت نرم، اقتصاد، فناوری و شبکه‌های انسانی نقش تعیین‌کننده دارند، تهدید به «عصر حجر» بیشتر شبیه اعتراف به ناتوانی در فهم پیچیدگی‌هاست. هیچ کشوری با این حجم از جمعیت، تاریخ و پیوندهای فرهنگی را نمی‌توان به عقب پرتاب کرد. حتی اگر زیرساخت‌ها آسیب ببینند، آنچه ایران را ایران کرده فرهنگ، زبان، حافظه جمعی باقی می‌ماند و دوباره بازسازی می‌کند.

تهدید به بازگرداندن ایران به عصر حجر، در نهایت بیشتر درباره گوینده آن حرف می‌زند تا درباره ایران. این جمله نشان می‌دهد که هنوز هم برخی سیاستمداران، تمدن‌ها را با ماشین‌های جنگی اشتباه می‌گیرند. اما تاریخ ایران یک پاسخ روشن داده است: این سرزمین ممکن است زخمی شود، اما به عقب برنمی‌گردد. ایران بارها از دل خاکستر برخاسته و هر بار، با تجربه‌ای بیشتر و حافظه‌ای عمیق‌تر ادامه داده است.

ایران را نمی‌توان به عصر حجر برد؛ چون ایران خود یکی از سازندگان خروج بشر از عصر حجر بوده است.

@mostafadanandeh