صراط‌ های مستقیم
امیر هاشمی مقدم
در یادداشت پیشین که درباره تعصب زیاد روی دین اسلام و همچنین روزه گرفتن دختران بی‌حجاب در ترکیه نوشته بودم (اینجا)، یکی از خوانندگان باور داشت که دین اسلام یک کلیت است و نمی‌توان بخشی از آنرا رعایت کرد و بخشی را نه. بنابراین چنین روزه گرفتنی نمی‌تواند مورد پذیرش خداوند قرار بگیرد. من البته نه از نزد خداوند آمده‌ام که بدانم اعمال چه کسی را می‌پذیرد یا نمی‌پذیرد، و نه جایی خوانده‌ام که حجاب نداشتن یا لمس بدن نامحرم (در آن یادداشت، گرفتن دست دوست پسر) مایه شکستن روزه شود. اما در اینجا با نگاه انسان‌شناختی (که بر پایه کشف شباهت‌ها و تفاوت‌های فرهنگی بنا شده) به این امر می‌پردازم.
در مناسک و شعائر اسلامی میان ایرانیان و شهروندان ترکیه تفاوتهایی دیده می‌شود که هیچ ربطی به شیعه و سنی بودن ندارد. برای نمونه:
🕌 در حالی‌که در ایران عموما نمازهای روزانه در اولویت است و در عوض، درصد بسیار کمی از نمازخوانان در نمازجمعه شرکت می‌کنند، در میان شهروندان ترکیه نماز جمعه مهم‌تر است و بسیاری از کسانی که هر هفته به نماز جمعه می‌روند، نمازهای روزانه‌شان را نمی‌خوانند.
🕌 در همین ماه رمضان نکته‌ای که می‌تواند برای ایرانیان جالب و حتی شگفت‌انگیز باشد اینست که بسیاری از جوانان ترکیه روزه می‌گیرند، در حالی‌که نمازشان را حتی در ماه رمضان هم نمی‌خوانند (که البته اینها در اقلیت هستند، اما پر شمار).
🕌 در بحث حجاب و پوشش زنان هم تفاوت‌های جالبی میان بانوان ایرانی و ترکیه دیده می‌شود. در حالی‌که بانوان ایرانی پوشاندن بدن برای‌شان مهمتر از پوشاندن مو است و به‌طور کلی، بیشتر زنان ایرانی جلوی موهای‌شان بیرون از روسری است (*)، در ترکیه پوشاندن موها به گونه‌ای که حتی یک تار مو هم دیده نشود مهم است. اما از سوی دیگر، بسیاری از دختران باحجاب ترکیه را می‌توان دید که شلوار نسبتا کوتاه به پا دارند و 10 تا 15 سانتی‌متر از بالای مچ پای‌شان پیداست (عکس زیر). همچنین است برخی از دختران باحجاب ترکیه که تنها دامن به پا می‌کنند و هنگام راه رفتن، بخشی از ساق پای‌شان پیدا آشکار می‌شود.
⭕️ به‌طور کلی همه دین‌ها پس از گذار از مرحله تثبیت در سال‌های نخست پیدایش، کم کم نه تنها دچار شاخه‌ها و فرقه‌های انشعابی می‌شوند، بلکه میان پیروان یک شاخه و فرقه نیز شیوه درک و فهم دین از یکسو و عمل و پایبندی به آن از سوی دیگر تفاوت‌های زیادی آشکار می‌شود (همانگونه که برای برخی از بانوان محجبه ترکیه، پوشاندن صورت هم واجب است، در حالی که برای برخی‌شان پیدا بودن ساق پا هم مهم نیست). یهود، مسیحیت و اسلام نیز به‌عنوان ادیان ابراهیمی از این قاعده جدا نبوده‌اند. قرائت‌ها از یک دین نزد پیروانش یکسان نیست و هر چقدر هم تلاش برای یکدست‌سازی شود، باز هم چون بخش قابل توجهی از دین‌ورزی، امری شخصی است، تفاوت‌ها آشکار می‌شود.
همین است که به باور دکتر سروش، ما به جای یک «صراط مستقیم»، «صراط های مستقیم» داریم و کسی که صراطش مانند صراط ما (در اینجا، قرائت رسمی از دین) نباشد، لزوما بی‌دین یا ضد دین نیست.
پی‌نوشت:
* برخلاف پندار برخی، لزوما همه بانوان ایرانی که جلوی موهای‌شان بیرون از روسری است، مخالف کلیت حجاب نیستند، بلکه پوشش از نگاه آنان اینگونه است. بنابراین در بیرون از ایران (مثلا شهرهای گردشگرپذیر ترکیه) هم بسیاری از بانوان ایرانی را می‌توان دید که دقیقا با همان پوششی هستند که در ایران بودند؛ یعنی روسری به سر، اما جلوی موها بیرون و پیدا. این پوشش را من در پایان‌نامه‌ام به اختصار، «حجاب ایرانی» نامیده‌ام.
این یادداشت را اگر می‌پسندید، برای دیگران هم بفرستید.
کانال مقدمه
@moghaddames