مردانی با کلید!
امیر هاشمی مقدم

چهارشنبه هفته گذشته، (۲۹ بهمن ۱۴۰۴) سالن انجمن‌های علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران شاهد یکی از پر تنش‌ترین نشست‌های خود بود. در این روز، مجمع عمومی و فوق‌العاده انجمن انسان‌شناسی ایران برگزار گردید و میان رئیس کنونی و رئیس پیشین این انجمن تنش لفظی شدید پیش آمد و باعث شد حاضران در این نشست نیز عموما به‌عنوان طرفدار یکی از این دو نفر (عمدتا به طرفداری از رئیس جدید) وارد تنش لفظی شوند.
داستان از این قرار است که در انتخابات انجمن انسان‌شناسی ایران در سال ۱۴۰۲، پنج نفر رای آوردند که دو نفرشان طرفدار رئیس پیشین و سه نفرشان با دیدگاهی متفاوت بودند. طبیعتا بر پایه رای‌گیری داخلی، یکی از همین سه نفر به‌عنوان رئیس جدید برگزیده، و از همان زمان اختلافات میان این دو گروه بالا گرفت. رئیس پیشین هم که این بار به‌عنوان بازرس انجمن انتخاب شده بود، با نامه‌نگاری‌های متعدد به کمیسیون انجمن‌های علمی وزارت علوم، باعث سنگ‌اندازی بر سر راه فعالیت‌های رئیس جدید و تیم همراهش می‌شد.
از سوی دیگر، نشریه نامه انسان‌شناسی که زیرمجموعه انجمن انسان‌شناسی است هم قاعدتا مدیرمسئول و سردبیرش با تغییر رئیس انجمن، تغییر می‌یابند. یعنی رئیس جدید می‌شود مدیرمسئول و شخصی که از سوی او انتخاب می‌شود، سکان سردبیری را به دست می‌گیرد. اما رئیس پیشین انجمن که هم‌زمان خودش مدیرمسئول و سردبیر نشریه بود، از تحویل نشریه هم خودداری می‌کرد. نهایتا با نامه‌نگاری رئیس جدید به وزارت علوم، وزارت ارشاد و سیناوب (میزبان سایت نشریه) موفق شد دسترسی رئیس پیشین به این نشریه را قطع کرده و مدیریت آنرا خود بر عهده بگیرد.
با نگاهی به وضعیت مقالات در سامانه نشریه و سوابق مقالات منتشرشده در آن، مشخص شد که بسیاری از مقالات چندین سال است بلاتکلیف مانده‌اند و تیم قبلی نشریه به پیام‌ها و پیگیری‌های مکرر نویسندگان آن مقالات پاسخ نمی‌دهند. از سوی دیگر، مقالات خودشان را بدون داوری و پرداخت هزینه در کوتاه‌ترین زمان ممکن منتشر می‌کنند. همین باعث شده بود که این نشریه با ۲۳ سال سابقه انتشار، هنوز جزو ضعیف‌ترین نشریات علوم اجتماعی ایران باشد (گزارش مفصل درباره تخلفات سردبیر پیشین این نشریه را در اینجا می‌توانید بخوانید). تیم جدید در کمتر از سه ماه تکلیف مقالات قدیمی را روشن و بسیاری از آنها را منتشر کرد. شیوه دریافت و پذیرش یا رد مقالات را شفاف‌تر، فرایند داوری را سریع‌تر، هیئت تحریریه را حرفه‌ای‌تر کرد و تغییرات دیگری (از جمله دریافت کد بین‌المللی DOI برای هر مقاله و همچنین پیگیری امتیاز نشریه در پایگاه ISC) را سریعا انجام داد و توانست دو شماره عقب‌مانده نشریه که باعث دریافت اخطار لغو مجوز نشریه شده بود را منتشر کند.
از سوی دیگر، رئیس پیشین که انجمن را در سال ۱۳۹۹ از سوی نفر قبلی با رتبه «الف» تحویل گرفته بود، در سال ۱۴۰۲ با رتبه «د» تحویل رئیس و تیم جدید داد. در دورة سه‌ساله ریاست ایشان، انجمن انسان‌شناسی مجموعا ۵۰ برنامه هم برگزار نکرد؛ اما در یک سال و نیم دوره جدید تاکنون ۲۲۷ برنامه اجرا و از طریق آنها بیش از ۴۵۰ میلیون تومان بودجه وارد انجمن شده است. همه اینها نشان از ناکارآمدی رئیس قبلی داشت، اما به جای کوتاه آمدن، مدام با نامه‌نگاری با کمیسیون انجمن‌های علمی و کمیسیون نشریات وزارت علوم، در پی جلوگیری از پیشرفت کار تیم جدید بود.

به راستی چرا؟

مایکل بوری، رئیس فقید انجمن جامعه‌شناسی امریکا که در سال ۱۳۸۷ به ایران سفر کرده بود، در یک دیدار خصوصی با برخی جامعه‌شناسان ایرانی به شوخی عبارت «The man with the key» یا همان «مردی با کلید» را برای اشاره به اشخاصی که وقتی یک پست و مقام به دست‌شان افتاد، دیگر حاضر نیستند آنرا تحویل دهند و کلیدش را حتی شب هم زیر بالش‌شان می‌گذارند و می‌خوابند به کار برد (از قضا رئیس پیشین انجمن انسان‌شناسی ایران که زمانی مدیر گروه انسان‌شناسی دانشگاه تهران هم بود، پس از اینکه اعضای گروه او را با رای‌گیری کنار گذاشته و استاد دیگری را جایگزینش کردند، علی‌رغم ثبت رسمی این جایگزینی و صدور حکم مدیر گروهی برای نفر بعدی، از تحویل دادن کلید اتاق مدیر گروه خودداری کرد؛ تا جایی که مجبور شدند کلیدساز از بیرون بیاورند و قفل در را عوض کنند).
به نظر می‌آید این قاعدة «مردی با کلید»، از اصلی‌ترین دلایل وضعیتی است که ایران در سال‌های اخیر دچارش شده است. رئیس پیشین انجمن انسان‌شناسی ایران، هیچ فرقی با مسئولینی که علی‌رغم دیدن نتیجه عملکرد چند دهه‌ای خود، حاضر به کنار رفتن و دادن میدان به افراد تازه‌نفس نیستند، ندارد. بیچاره ایران که قربانی جاه‌طلبی این چسبندگان به میز و این کلیدداران مادام‌العمر شده است.

پی‌نوشت: محمد فکری همین قیاس را بهتر و زودتر از من در یادداشتی با عنوان «نزاع خاطره و کارنامه» نوشته است.

@moghaddames