🚩🏴 ده‌گانهٔ محرم
3⃣ فلسفهٔ قیام عاشورا
📌 بازنشر از محرم ۱۴۰۱ خورشیدی
از نیمهٔ سدهٔ گذشتهٔ شمسی، در ایران ما تلاش‌هایی بسیار برای فهم چراییِ رخداد عاشورا صورت گرفت و اهل تاریخ و اندیشه به طرح نظریات خود پرداختند. اکنون پنج نظریه مشهور را به‌اجمال معرفی می‌کنیم:
۱. نظریه «شهادت آگاهانه»
صاحبان این نظریه معتقدند امام بنا به خواست الهی؛ آگاهانه به کربلا رفت تا شهید شود و خداوند گناهان عزاداران او را ببخشاید. مانند آنچه در تاریخ برخی از فرق مسیحیت دربارهٔ مسیح(ع) گفته شده که خداوند خون او را فِدیه گناهان مردم قرار داد. این نظر گویا نخستین بار در سده ۹ هجری در کتاب «روضةالشهداء» ملاحسین کاشفی مطرح و سپس در آثاری دیگر نیز نوشته و ترویج شد. برخی از معاصران آگاهانه و عامدانه بودن شهادت امام حسین را پذیرفته‌اند ولی موضوع فدیه گناهان امت شدن خون او را انکار کرده‌اند. از آن جمله می‌توان به دکتر شریعتی اشاره کرد.
۲. نظریه «امر به معروف و نهی از منکر»
استاد محمدتقی شریعتی با نقد نظریه شهادت آگاهانه، امر به معروف و نهی از منکر را فلسفهٔ قیام امام و بزرگ‌ترین منکر را انحراف ایجادشده در حکومت دانسته است. این نظر در سال ۱۳۴۱ در سخنرانی وی در دانشگاه فردوسی مطرح شد. سپس متن آن با اضافاتی در کتابی با عنوان «چرا حسین(ع) قیام کرد؟» منتشر شد.
استاد مرتضی مطهری نیز در چند سخنرانی و نوشته - در دههٔ ۱۳۵۰ شمسی - که بعدها در کتابی به نام «حماسه حسینی» تدوین و منتشر شدند - دیدگاه خود را در این خصوص به‌روشنی و تفصیل شرح داد. ایشان با تأکید بر جایگاه مهم این اصل در تعالیم اسلامی، قیام امام را منطبق با آن دانست. اساس سخن این دو اندیشمند یکی است، اما دامنهٔ مباحث، ارائه شواهد تاریخی، استدلال‌ها و… در کار مطهری بسیار مفصل‌تر است.
۳. نظریه «حکومت اسلامی»
آیت‌الله صالحی نجف‌آبادی در کتابی با عنوان «شهید جاوید» که در سال ۱۳۴۹ منتشر شد، فلسفهٔ قیام امام را سرنگون‌کردنِ یزید و تشکیل حکومت اسلامی دانست. ایشان با نقد بسیاری از روایت‌های مشهور، نظریه‌ای تازه عرضه کرد که با موافقت‌ها و مخالفت‌هایی گسترده روبه‌رو شد. آیت‌الله صافی کتاب «شهید آگاه» را در ردّ این کتاب نوشت و منتشر کرد.
۴. نظریه «شهادت»
دکتر علی شریعتی در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ شمسی در چند سخنرانی و کتاب و مقاله نظریه خود در بارهٔ فلسفهٔ قیام امام حسین(ع) را مطرح کرد. شریعتی معتقد بود امام حسین(ع) قیام کرد و آگاهانه و عامدانه شهادت را برگزید، اما نه برای این‌که دیگران بر او بگریند و گناهانشان آمرزیده شود، بلکه به این دلیل که با شهادت خود، دولت اموی و شخص یزید را رسوا و مشروعیت او را سلب کند. او شهادت را برگزید، چون نه می‌توانست بر یزید پیروز شود و نه می‌توانست در برابر او ساکت بنشیند.
۵. نظریه «تقابل شام و عراق»
به‌عنوان آخرین نظریه باید به تحلیل دکتر سیدجعفر شهیدی اشاره کرد. شهیدی در اوایل دههٔ ۱۳۶۰ شمسی در کتابی با عنوان «پس از پنجاه سال»، قیام امام حسین(ع) را تحلیل کرد. او منازعات سیاسی دیرینه میان عرب‌های عراق و شام را محرکی قوی برای دعوت کوفیان از امام برای راه انداختنِ حرکتی علیه یزید و انتقال دوبارهٔ مرکز حکومت از شام به عراق دانست. این نظریه شهیدی، بیشتر برای فهم انگیزه و عمل کوفیان به کار می‌آید ولی ناظر به تصمیمات و کنش‌های امام حسین(ع) نیست.
چند نکته
نخست. این نظرات کاملاً ضدونقیضِ یکدیگر نیستند و در میان آنها عناصر مشترک نیز کم نیست.
دوم. در تمامی نظراتی که در دهه‌های ۴۰، ۵۰ و ۶۰ شمسی مطرح شد، نظریه کشته‌شدنِ امام برای بخشوده‌شدنِ گریه‌کنندگان بر او، به‌تصریح یا اشاره نقد و رد شده است. این کار در آستانهٔ انقلاب اسلامی و فضای پیش و پس از آن کاملاً قابل‌درک است.
سوم. بر سر بعضی از این دیدگاه‌ها به‌ویژه نظریه «حکومت اسلامی»، منازعات کلامی و قلمی تندی درگرفت و برخی از نویسندگان و گویندگان از ادبیات غیرقابل‌قبولی بهره بردند که هیچ نسبتی با علم و دیانت و اخلاق نداشت.
🔸پرسشی تأمل‌برانگیز
مایکل استنفورد، فیلسوف معاصر تاریخ، معتقد است: «تاریخ عبارت است از یک گفتگوی بی‌پایان»؛ گفتگویی همیشگی میان مورخان و شواهد و داده‌های تاریخی. بر این اساس باید همچنان منتظر ارائهٔ نظریاتی تازه دربارهٔ فلسفهٔ قیام عاشورا بود. اما در این میان پرسشی مهم و تأمل‌برانگیز هم مطرح است و آن این‌که چرا از آغاز دهه ۱۳۶۰ خورشیدی تاکنون، در حدود ۴۵ سال، دیدگاه و نظریه‌ای تازه در تحلیل تاریخ عاشورا - در اندازه نظریه‌هایی که معرفی کردیم - در جامعه علمی و فرهنگی ما مطرح نشده است؟
عبدالرحیم قنوات
دانشگاه فردوسی مشهد
۲۸ خرداد ۱۴۰۵ / ۳ محرم ۱۴۴۸
🔹 اگر این نوشته را پسندیدید، آن را برای دیگر علاقه‌مندان تاریخ و فرهنگ نیز بفرستید.
Post #84
2.76K
- 👌 12
- 👏 7
- ❤ 3
- 🙏 3
- 👍 2
- 👎 1