‌🚩🏴 ده‌گانهٔ محرم

1⃣ مقدمات شناخت تاریخ عاشورا

📌 بازنشر از محرم ۱۴۰۱ خورشیدی

شناخت - حتی‌المقدور - درست و دقیق عاشورا  به‌عنوان یک رخداد تاریخی، مستلزم شناخت دوره‌هایی دیگر از تاریخ، و نیز مآخذ و منابع گوناگون است. در این نوشته به برخی از این نمونه‌ها اشاره می‌کنیم:

۱. شناخت مناسبات تیره‌های قریش از دوره قُصَیّ بن کِلاب (حدود ۲۰۰ سال پیش از اسلام) تا ظهور پیامبر
بی‌تردید صف‌بندی‌ها، دوستی‌ها و دشمنی‌های تیره‌های قریش در رخدادهای بعدی (بویژه سدهٔ اول هجری) و تاریخ عاشورا مؤثر بوده است. شناخت کنش‌گران این واقعه، بدون شناختِ حوادث آن دوران ممکن نیست. برای شناخت این دوره می‌توان آثاری مانند «تاریخ قریش» از حسین مونس، «قریش من القبیله الی الدولة المرکزیه» از خلیل عبدالکریم و «نزاع رهبری در جاهلیت و اسلام» نوشتهٔ عبدالرحیم قنوات را مطالعه کرد.

۲. شناخت رخدادهای عصر پیامبر
بسیاری از کنش‌های شخصیت‌های تاریخ عاشورا بویژه کینه‌‌جویی‌های بنی‌امیه و تیره‌های همسو  را باید بر اساس رخدادهای عصر نبوی تحلیل کرد. در باره این تاریخ، آثاری بسیار نوشته شده است. از آن جمله می‌توان کتاب «سیره رسول‌الله» اثر عباس زریاب و کتاب «محمد» از مارتین لینگز را نام برد.

۳. شناخت رخدادهای بعد از پیامبر (از سقیفه بنی‌ساعده تا مرگ معاویه)
شناخت این دورهٔ پنجاه‌ساله که دورهٔ خلفای راشدین و معاویه است و به رخداد عاشورا منتهی می‌شود، بسیار مهم است. نزاع خلافت و اَشکال آن در این دوره رخ داد و سرانجام کار به اعلام ولیعهدی یزید کشید. بی شناخت این دورهٔ بسیار حساس و تأثیرگذار، نمی‌توان شناخت درستی از تاریخ عاشورا به دست آورد. برای آشنایی با تاریخ این دوره، می‌توان به کتاب‌هایی مانند «تاریخ تحلیلی اسلام» دکتر شهیدی، «تاریخ سیاسی و اجتماعی اسلام» اثر حسن ابراهیم حسن و بسیاری آثار دیگر مراجعه کرد.

۴. شناخت شهر کوفه
کوفه به‌عنوان شهری عربی - ایرانی که شیعه‌نشین بوده است، مهم‌ترین نقش را در تاریخ عاشورا داشت. مردم آن امام حسین را دعوت کردند، بر فرماندار دولت اموی شوریدند و گِرد فرستادهٔ امام، مسلم بن عقیل، فراهم آمدند. اما سپس پا پس کشیدند. حتی گروهی از آنان به کربلا رفتند و امام و یارانش را شهید و خاندانش را اسیر کردند! به‌راستی چرا چنین کردند؟ نوشتن هیچ تاریخی از عاشورا بی شناختِ - حتی‌المقدور -  همه‌جانبه و دقیقِ کوفه و کوفیان میسر نیست. به آنان و اعمالشان ساده نیز نباید نگریست، زیرا این کنش‌ها، حاصل ذهنیت‌های این مردم و شرایط تاریخی، جغرافیایی، سیاسی، اجتماعی و مذهبی ویژهٔ آنان بود. کوفه‌شناسی نقشی بسیار مهم در شناخت تاریخ عاشورا دارد و آثار خوبی نیز در این زمینه نوشته ‌شده است. به‌عنوان نمونه می‌توان به «جغرافیای تاریخی کوفه» اثر مشهور لویی ماسینیون، ترجمه عبدالرحیم قنوات و «کوفه شهر اسلامی» اثر هشام جعیط، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم اشاره کرد.

۵. مطالعه مهم ترین آثار در باره تاریخ عاشورا
کسی که مشتاق شناخت تاریخ عاشوراست، لازم است دست‌کم مهم‌ترین آثاری را که در گذر تاریخ دربارهٔ آن به عربی و فارسی نوشته شده و شمار آنها به بیش از یکصد اثر می‌رسد، بخواند و بررسی کند. مطالعهٔ این آثار افزون بر پاسخ دادن به بسیاری از پرسش‌ها دربارهٔ عاشورا، دستاورد مهم دیگری نیز دارد که اکنون به آن اشاره می‌کنیم.

۶. شناخت تحول اندیشهٔ شیعیان دربارهٔ این رخداد در گذر زمان
این کار هم با شناخت تاریخ سیاسی و اجتماعی شیعیان در دوره‌های مختلف و هم با مطالعه دقیق آثار آنان به صورت تاریخ‌مند میسر است.‌

در جامعهٔ ما دربارهٔ تاریخ عاشورا به فراوانی سخن گفته می‌شود، اما بسیاری از موافقان و محبّان و از آن‌سو، مخالفان و منتقدان که بیشتر در فضای مجازی حضور دارند، شناختی - تا حد ممکن - جامع و دقیق از این رخداد بزرگ ندارند. بنابراین، این تاریخِ آمیخته با خرافات، نقص‌ها، زیادات، توهین‌ها، جعلیات مغرضانه و نتیجه‌گیری‌های عجولانه عرضه می‌شود. در این میان حساب اهل علم و اندیشه که به روش تحقیق و تألیف درست پایبندند و کتاب‌ها،  مقالات و خطابه‌هایی - حتی‌المقدور - دقیق و قابل اعتماد عرضه می‌کنند، جداست. روشن است که راه درست آشنایی با تاریخ عاشورا نیز از میان آثار ایشان می‌گذرد.

🔸 سوالی مهم
در پایان مایلم به اهمیت "شناخت تغییرات رخ‌داده در ذهنیت ایرانیان امروز در باره تاریخ عاشورا" اشاره کنم. سوال اصلی این است: "ایرانیان امروزه به تاریخ قیام عاشورا چگونه می‌نگرند؟".


عبدالرحیم قنوات
دانشگاه فردوسی مشهد
۲۶ خرداد ۱۴۰۵ / ۱ محرم ۱۴۴۸

🔹 اگر این نوشته را پسندیدید، آن را برای دیگر علاقه‌مندان تاریخ و فرهنگ هم بفرستید.

‌