قتل‌عام تبریز

در پاییز ۹۶۴ خورشیدی، همزمان با گرفتاری‌های داخلی دولت صفوی، سپاه عثمانی به فرماندهی ازدمیراوغلو عثمان پاشا به سوی تبریز پیشروی کرد. در ۳ مهر ۹۶۴ (۲۵ سپتامبر ۱۵۸۵) عثمانیان وارد شهر شدند و تبریز، یکی از سه شهر مهم ایران، به تصرف درآمد. ولی تصرف نظامی به‌معنای تسلیم مردم نبود.
تبریزیان در برابر سپاهی که از نظر شمار و تجهیزات برتری داشت، شیوه‌ای متفاوت از مقاومت شهری را برگزیدند. در روزها ظاهرا آرام بودند و رفتار مسالمت‌آمیز نشان می‌دادند، ولی شب‌ها گروه‌هایی از مردم از شهر بیرون می‌رفتند، به سربازان عثمانی حمله می‌کردند، شماری را می‌کشتند و اموالشان را می‌گرفتند. حتی هنگامی که عثمانیان برای استقرار دائمی خود شروع به ساخت قلعه کردند، تبریزیان شبانه به محل ساختمان می‌رفتند و آنچه در روز ساخته شده بود را ویران می‌کردند.
کار مقاومت شهری به آنجا رسید که مردم شبانه در هر جای شهر در پی رومیان (عثمانی) بودند. از جمله در محله‌ها، بازار، کوچه پسکوچه ها، میدان ها، حواشی قلعه و  حتی حمام‌ها به تعقیب سربازان عثمانی می‌پرداختند. در یکی از این حملات، حدود یک دوجین سرباز عثمانی در حمام کشته شده و به چاه انداخته شدند. خبر به عثمان پاشا رسید و خشم او چنان بالا گرفت که دستور کشتار همگانی صادر کرد. سربازان عثمانی با شمشیر وارد کوچه‌ها و خانه‌ها شدند؛ مردان را کشتند، خانه‌ها را غارت کردند و زنان جوان و کودکان بسیاری را به اسارت بردند.
در روایت‌های صفوی، حدود هفت تا هشت هزار نفر کشته و شمار مشابهی اسیر دانسته شده است. ولی در گزارش‌های عثمانی شمار کشته‌ها به حدود دوازده هزار می‌رسد. سپاه عثمانی در روزهای کشتار از تعرض به زنان شوهر دار و دخترکان نیز خودداری نکرد. در روایت اسکندر بیگ منشی، کشتار پس از وساطت خیرخواهان متوقف شد؛ در روایت مورخ عثمانی پچوی، این کشتار سه روز ادامه یافت و عثمان پاشا بعدها از فرمان خود پشیمان شد، هرچند کنترل سربازان دشوار شده بود.
پس از آن، عثمانیان قلعه‌ای در تبریز ساختند و جعفر پاشا را به حکومت شهر گماشتند. تبریز بیش از هجده سال زیر سلطه عثمانیان ماند و سرانجام در ۱۱ مهر ۹۸۲ (۳ اکتبر ۱۶۰۳) به دست شاه عباس اول بازپس گرفته شد.
ماجرای تبریز در سال ۹۶۴ خورشیدی تنها داستان سقوط یک شهر نیست؛ داستان شهری است که پس از شکست نظامی، مقاومت را به کوچه‌ها، شب ها، خانه‌ها و حتی حمام‌های شهر کشاند و در پی آن یکی از خونین‌ترین فصل‌های تاریخ تبریز رقم خورد.

منابع و مآخذ
اسکندر بیگ منشی ترکمان، عالم‌آرای عباسی
قاضی احمد قمی، خلاصةالتواریخ
ابراهیم پچوی، تاریخ پچوی
گزارش‌های مورخان عثمانی معاصر رویداد (از جمله حریمی و سلانیکی)
#یدالله_کریمی_پور
#karimipour_kپ