به مناسبت روز بزرگداشت مولانا جلال‌الدین بلخی

«گفت هر رازی نشاید باز گفت / جفت طاق آید گهی گه طاق جفت…»

مولانا در دفتر اول مثنوی، در ابیاتی که بوی حکمت عملی و روان‌شناسی اجتماعی می‌دهند، از سه راز سخن می‌گوید که افشای آن‌ها آدمی را در معرض خصم و عدو قرار می‌دهد:

ذهاب، ذهب، مذهب.

یعنی: مقصد و مسیر خویش، ثروت خویش، و عقیده خویش.

مولانا می‌گوید:

در بیان این سه کم جنبان لبت / وز ذهاب و وز ذهب و وز مذهبت
کین سه را خصمست بسیار و عدو / در کمینت ایستد گر داند او
ور بگویی با یکی دو الوداع / کل سر جاوز الاثنین شاع

و سپس اصلی ارتباطی را یادآور می‌شود: راز از حد دو نفر که بگذرد، فاش می‌شود.

این توصیه، تنها پند اخلاقی نیست. در متن تاریخ ایران نیز رد پای آن را می‌بینیم. خواجه محمود گاوان، وزیر دانشمند و توانای گیلانی، در ریاض‌الانشاء در نامه‌ای به یکی از حاکمان محلی گیلان همین عبارت را به کار می‌برد: «استر ذهابک، ذهبک و مذهبک». او خود از تاجران بزرگ گیلان بود که به سبب حسد و توطئه بزرگان محلی ناچار به مهاجرت (ذهاب) به هند شد و با نبوغ اقتصادی و ثروت انبوه (ذهب) و گرایش‌های مذهبی صوفیانه (مذهب) در دربار بهمنیان دکن به وزارت و القابی چون ملک‌التجاری رسید. اما سرنوشتش به تلخی نشان داد که در ساختارهای شکننده قدرت، وزیران پیش از آنکه سر بر خاک نهند، گاه سر بر باد می‌دهند.

چرا مولانا و خواجه گاوان، هر دو، بر کتمان این سه تأکید می‌کنند؟
زیرا در جامعه‌هایی که بی‌ثباتی سیاسی، رقابت نخبگان، مالیات‌های سنگین، هجوم بیگانگان و رنگارنگی مذهبی دارند، اطلاعات درباره این سه حوزه به سرمایه‌ای خطرناک تبدیل می‌شود.

ذهاب سوءظن به حرکت، مهاجرت و ارتباط با بیگانه را برمی‌انگیزد.
ذهب حسد، مصادره و توطئه را دعوت می‌کند.
مذهب می‌تواند به اتهام بدعت، ارتداد بدل شود.

پس سکوت در این سه، نه نشانه بی‌اعتنایی، بلکه نوعی عقلانیت بقا و منش تدافعی است. اما این تمام ماجرا نیست. مولانا با تصویر آینه می‌گوید:

از صفا گر دم زنی با آینه / تیره گردد زود با تو آینه

هر گوشی محرم راز نیست و هر دلی ظرفیت آینگی ندارد. گاه افشای حقیقت، نه روشنگری، که زنگار می‌آورد. پس سکوت، در نگاه مولانا، گاهی حفاظت از نور است، نه خاموشی آن.

در روز بزرگداشت مولانا، اگر تنها دیوانش را بگشاییم و غزل بخوانیم اما این حکمت عملی را نشنویم، حق او را ادا نکرده‌ایم. مولانا شاعر عشق است، اما حکیم جامعه نیز هست. او به ما می‌آموزد که در جهانی پر از خصم و عدو، باید مراقب سه آینه بود: مقصد، ثروت، عقیده.

باشد که روزی برسد که در ایران و اسلام، هیچ‌کس ناچار نباشد برای بقا، ذهاب و ذهب و مذهب خود را پنهان کند. آن روز، روز واقعی بزرگداشت مولاناست.
@IranvaIslam