وقتی تاریخ به تصویر درمی‌آید

آیا تاریخ فقط در کتاب‌های تاریخ زندگی می‌کند؟ اگر گذشته از صفحهٔ کتاب بیرون بیاید و بر پردهٔ سینما ظاهر شود، آیا دیگر تاریخ نیست، یا تنها با زبانی دیگر سخن می‌گوید؟
رابرت روزنستون، مورخ آمریکایی، در کتاب مهم «تاریخ در فیلم / فیلم در تاریخ» (History on Film / Film on History) درست از همین نقطه آغاز می‌کند. مسئلهٔ او صرفاً رابطهٔ سینما و تاریخ نیست؛ پرسش اصلی این است که فیلم چگونه گذشته را می‌سازد و ما چگونه باید آن را به‌مثابه روایتی تاریخی بخوانیم. سینما با تصویر، حرکت، موسیقی، سکوت و تدوین، گذشته را به زبان خود بازآفرینی می‌کند و از همین رو، فیلم تاریخی را نمی‌توان صرفاً با میزان وفاداری‌اش به جزئیات تاریخی سنجید.

روزنستون در کتاب، انواع روایت‌های سینمایی از گذشته را بررسی می‌کند؛ از فیلم‌های تاریخی جریان اصلی و آثار زندگی‌نامه‌ای تا مستند و سینمای تجربی. او فیلم‌هایی چون فهرست شیندلر، اکتبر و سرخ‌ها را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد فیلمساز چگونه با ابزار سینما، گذشته را تفسیر و برای مخاطب امروز معنادار می‌کند.
یکی از نکات مهم کتاب، دفاع از این ایده است که داستانی‌بودن یک فیلم الزاماً آن را از تاریخ بیرون نمی‌راند. فیلم ممکن است در جزئیات دست به تخیل بزند، اما همچنان بتواند حقیقتی تاریخی و انسانی را آشکار کند؛ حقیقتی که گاه در انبوه اسناد و داده‌ها پنهان می‌ماند.
روزنستون همچنین به مستند، فیلم‌های تجربی و سینمای تاریخی خارج از غرب، از آمریکای لاتین و آفریقا تا خاورمیانه، هند و شرق آسیا می‌پردازد و در نهایت این پرسش را پیش می‌کشد که سینما چگونه بر حافظهٔ تاریخی ما اثر می‌گذارد.
Robert A. Rosenstone, History on Film / Film on History
ویرایش چهارم، ۲۰۲۳، Routledge، ۲۸۶ صفحه.
شاید ارزش خواندن این کتاب در همین باشد که پس از آن، دیگر هنگام تماشای یک فیلم تاریخی فقط نپرسیم: «این واقعاً اتفاق افتاده است؟»
بلکه بپرسیم: «سینما می‌خواهد ما گذشته را چگونه ببینیم؟»
و این پرسش، آغاز گفت‌وگویی جدی‌تر میان تاریخ و سینما است.
@IranvaIslam