🦅 «عقابی که عقاب ماند»؛ خانلری میان فرهنگ و قدرت
✍🏻 علیرضا معینی
پرویز ناتل خانلری را نمی‌توان تنها با شعر مشهور «عقاب» شناخت؛ همان‌گونه که نمی‌توان همه زندگی او را در عنوان‌هایی چون استاد دانشگاه، وزیر فرهنگ، سناتور یا مدیر یک نهاد فرهنگی خلاصه کرد.
او یکی از چهره‌های اثرگذار زبان و ادب معاصر ایران بود: مجله «سخن» را دهه‌ها اداره کرد، در پژوهش زبان فارسی و نقد ادبی اثر گذاشت، بنیاد فرهنگ ایران را به مرکزی مهم برای تحقیق و نشر تبدیل کرد و در دوره وزارت فرهنگ، در شکل‌گیری و پیشبرد سپاه دانش و اصلاح آموزش عمومی نقش داشت.
اما خانلری فقط در میدان فرهنگ نماند. ورودش به ساختار قدرتِ دوره پهلوی ــ از معاونت وزارت کشور و مجلس سنا تا وزارت فرهنگ ــ از همان زمان نیز محل پرسش و انتقاد دوستان و شاگردانش بود. خود او هم در نوشته «به دوستان جوانم» کوشید توضیح دهد که چرا یک ادیب و دانشگاهی وارد سیاست شده است.
معینی پیشنهاد می‌کند برای شناخت خانلری، هیچ‌یک از این دو چهره حذف نشود:

نه کارنامه علمی و فرهنگی او را به دلیل حضور سیاسی‌اش نادیده بگیریم، و نه نسبت او با قدرت سیاسی را پشت خدمات فرهنگی پنهان کنیم.
پس از انقلاب ۱۳۵۷، خانلری زندانی شد و از فعالیت‌های رسمی کنار رفت؛ اما بخش بزرگی از میراثش ــ از پژوهش‌های زبان‌شناختی و تصحیح متون تا مجله «سخن» و صدها کتاب منتشرشده در بنیاد فرهنگ ایران ــ در تاریخ فرهنگی ایران باقی ماند.
شاید همین تضاد، خانلری را به شخصیتی همچنان قابل بحث تبدیل کرده است:

شاعر «عقاب»ی که هم در جهان فرهنگ زیست و هم به قدرت نزدیک شد؛ و داوری درباره‌اش بدون دیدن هر دو سوی این زندگی، ناقص می‌ماند.

متن کامل یادداشت علیرضا معینی

#میراث_فرهیختگان
#پرویز_ناتل_خانلری
#عقاب
#مجله_سخن
#سپاه_دانش
#تاریخ_فرهنگی
#ادبیات_فارسی

#فرهیختگان روزن آگاهی