🔴 وقتی یقین از فهم جلو می‌زند
✍️ محمدباقر تاج‌الدین
آدمی که چیزی نمی‌داند، لزوماً خطرناک نیست. خطر از جایی آغاز می‌شود که نمی‌داند، اما چنان یقین دارد که گویی حقیقت را برای همیشه در اختیار گرفته است.
محمدباقر تاج‌الدین در یادداشتی با عنوان «فهم کم، اعتقاد زیاد»، به یکی از تناقض‌های آشنای زندگی اجتماعی می‌پردازد: کسانی که هرچه کمتر درباره باورهای خود اندیشیده‌اند، گاه با اطمینان بیشتری از آن‌ها دفاع می‌کنند.
مسئله، داشتن عقیده نیست. هیچ انسانی بدون مجموعه‌ای از باورها زندگی نمی‌کند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که اعتقاد، خود را از پرسش و سنجش بی‌نیاز بداند؛ جایی که فرد نه می‌تواند برای باورش دلیلی بیاورد و نه حاضر است دلیلی برخلاف آن بشنود.
تاج‌الدین هشدار می‌دهد که چنین یقینی همیشه در محدوده زندگی شخصی باقی نمی‌ماند. کسی که باور خود را حقیقتی مطلق می‌پندارد، ممکن است به نام همان حقیقت، حق انتخاب و شیوه زندگی دیگران را نیز انکار کند.
در این وضعیت، تعصب فقط یک ضعف فکری نیست؛ می‌تواند به رفتاری آسیب‌زا تبدیل شود.
نویسنده به‌درستی میان اعتقاد عقلانی و اعتقاد کورکورانه تمایز می‌گذارد. باور داشتن، به‌خودی‌خود نشانه ناآگاهی نیست؛ همان‌طور که تردید کردن لزوماً نشانه خردمندی نیست. آنچه اهمیت دارد، توانایی انسان در توضیح باورهایش، شنیدن نقد و تجدیدنظر در داوری‌های پیشین است.
اما شاید تلخ‌ترین بخش بحث آنجاست که تعصب از سطح فردی فراتر می‌رود.
وقتی جمعی از انسان‌ها، یا صاحبان قدرت، گمان کنند که حقیقت را یک‌بار برای همیشه یافته‌اند، دیگر نیازی به گفت‌وگو نمی‌بینند. مخالف به‌جای آنکه انسانی با دیدگاهی متفاوت باشد، به مانعی تبدیل می‌شود که باید کنار زده شود.
در چنین فضایی، آنچه آسیب می‌بیند فقط آزادی اندیشه نیست؛ اعتماد اجتماعی، مدارا و امکان زندگی مشترک نیز فرسوده می‌شود.
تاج‌الدین از «فرصت‌سوزی»، «اندیشه‌سوزی»، «اخلاق‌سوزی» و «آینده‌سوزی» سخن می‌گوید؛ پیامدهایی که به باور او از پیوند ناآگاهی با تعصب برمی‌خیزند.
شاید یکی از دشوارترین فضیلت‌های فکری همین باشد: بتوانیم با تمام وجود به چیزی باور داشته باشیم، اما همچنان احتمال بدهیم که درباره آن اشتباه می‌کنیم.
جامعه‌ای که این امکان را از دست بدهد، ممکن است سرشار از صاحبان عقیده باشد، اما برای اندیشیدن جای چندانی باقی نگذارد.
📖 متن اصلی یادداشت محمدباقر تاج‌الدین
#محمدباقر_تاج‌الدین #تفکر_انتقادی #عقلانیت #تعصب #آزادی_اندیشه
#فرهیختگان روزن آگاهی