اقدامات کشورهای آسیای میانه، قفقاز و عربی خلیج فارس در حوزه هوش مصنوعی

کشورهای آسیای میانه، قفقاز جنوبی و عربی خلیج فارس در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ سرمایه‌گذاری‌ها و برنامه‌های جاه‌طلبانه‌ای در حوزه هوش مصنوعی آغاز کرده‌اند. این اقدامات شامل ایجاد وزارتخانه‌ها و نهادهای تخصصی، تصویب قوانین ملی، ساخت مراکز داده و سوپرکامپیوترهای عظیم، توسعه مدل‌های زبانی بومی، آموزش گسترده نیروی انسانی و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی (عمدتاً آمریکایی و چینی) می‌شود. هدف اصلی تبدیل شدن به قطب‌های منطقه‌ای یا جهانی محاسبات هوش مصنوعی، تنوع‌بخشی اقتصادی و افزایش بهره‌وری در بخش‌های دولتی و خصوصی است. در ادامه، جزئیات اقدامات هر منطقه به‌صورت مفصل بررسی می‌شود.

آسیای میانه: تمرکز بر استراتژی ملی، آموزش و زیرساخت‌های محاسباتی

قزاقستان پیشروترین کشور منطقه است. این کشور در سال ۲۰۲۵ وزارت هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال را تأسیس کرد و ۲۰۲۶ را «سال دیجیتال‌سازی و هوش مصنوعی» اعلام نمود. شورای توسعه هوش مصنوعی به ریاست رئیس‌جمهور قاسم‌جومارت توکایف هدایت سیاسی این حوزه را بر عهده دارد. مفهوم توسعه هوش مصنوعی ۲۰۲۴–۲۰۲۹ بر سه محور زیرساخت، سرمایه انسانی و مقررات استوار است. قانون جامع هوش مصنوعی (اولین قانون جامع در آسیای میانه) تصویب شده که از ژانویه ۲۰۲۶ اجرایی می‌شود و بر امنیت، شفافیت و مسئولیت‌پذیری سیستم‌ها تأکید دارد.

سرمایه‌گذاری‌های عظیم شامل توافق ۱۰ میلیارد دلاری با شرکت آمریکایی Firebird و NVIDIA برای ساخت «دره مراکز داده» در اکی‌بستوز با هدف خوشه‌ای از ۱۰۰ هزار GPU است. همچنین توافق ۲ میلیارد دلاری با Freedom Holding برای هاب هوش مصنوعی حاکمیتی با ظرفیت ۱۰۰ مگاوات. استراتژی Digital Qazaqstan تا ۲۰۲۹ پیش‌بینی می‌کند هوش مصنوعی ۱.۵ درصد به رشد سالانه تولید ناخالص داخلی اضافه کند و سرمایه‌گذاری مورد نیاز بین ۱۰.۵ تا ۱۶.۵ میلیارد دلار برآورد شده است. برنامه AI-Sana بیش از ۶۵۰ هزار دانش‌آموز را با دوره‌های پایه آشنا کرده و هدف آن آموزش مهارت‌های پایه به ۸۰ درصد فارغ‌التحصیلان تا ۲۰۲۹ است. دانشگاه تحقیقاتی هوش مصنوعی قزاق نیز راه‌اندازی شده و ۹۵ دانشگاه رشته‌های مرتبط ارائه می‌دهند. قزاقستان در هر دو ابتکار آمریکایی Pax Silica و چینی WAICO عضویت دارد و در حال تطبیق مدل‌های چینی با پلتفرم ملی DeepBas است.

ازبکستان استراتژی توسعه هوش مصنوعی تا ۲۰۳۰ را تصویب کرده و برنامه «شریک هوش مصنوعی برای ۱۰ هزار بنگاه» را راه‌اندازی می‌کند که ۵۰ درصد هزینه‌های پیاده‌سازی را پوشش می‌دهد، حداقل ۱۰۰ میلیون دلار برای مرحله اول اختصاص می‌دهد و دسترسی رایگان به خوشه سوپرکامپیوتر (با ظرفیت سه‌برابر تا ۲۰۲۷) فراهم می‌کند. توافق ۳ تا ۵ میلیارد دلاری با DataVolt عربستان برای ساخت تا ۵۰۰ مگاوات مراکز داده سبز (از جمله ۱۲ مگاوات در تاشکند جدید تا اواخر ۲۰۲۶) از پروژه‌های کلیدی است. ازبکستان به دنبال دسترسی همزمان به فناوری‌های پیشرفته آمریکایی و مدل‌های ارزان‌تر چینی است و از انتخاب یک‌جانبه خودداری می‌کند.

ازبکستان استراتژی توسعه هوش مصنوعی تا ۲۰۳۰ را تصویب کرده و برنامه «شریک هوش مصنوعی برای ۱۰ هزار بنگاه» را راه‌اندازی می‌کند که ۵۰ درصد هزینه‌های پیاده‌سازی را پوشش می‌دهد، حداقل ۱۰۰ میلیون دلار برای مرحله اول اختصاص می‌دهد و دسترسی رایگان به خوشه سوپرکامپیوتر (با ظرفیت سه‌برابر تا ۲۰۲۷) فراهم می‌کند. توافق ۳ تا ۵ میلیارد دلاری با DataVolt عربستان برای ساخت تا ۵۰۰ مگاوات مراکز داده سبز (از جمله ۱۲ مگاوات در تاشکند جدید تا اواخر ۲۰۲۶) از پروژه‌های کلیدی است. ازبکستان به دنبال دسترسی همزمان به فناوری‌های پیشرفته آمریکایی و مدل‌های ارزان‌تر چینی است و از انتخاب یک‌جانبه خودداری می‌کند.

ترکمنستان در مراحل اولیه است. سمینارهایی با UNDP برای تدوین استراتژی ملی هوش مصنوعی برگزار شده که بر استانداردهای اخلاقی، حکمرانی داده و ادغام در برنامه‌های اقتصاد دیجیتال ۲۰۲۶–۲۰۲۸ تمرکز دارد. استارتاپ‌هایی مانند TakykAI (اولین مدل هوش مصنوعی به زبان ترکمنی) و ربات‌های نمونه با پشتیبانی چینی معرفی شده‌اند. برنامه‌هایی برای ایجاد چارچوب حقوقی و استانداردهای ملی نیز در جریان است. قرقیزستان و تاجیکستان اقدامات محدودتری دارند؛ تاجیکستان خوشه GPU را با ظرفیت برق‌آبی در منطقه دارواز راه‌اندازی کرده است.

قفقاز جنوبی: ساخت کارخانه‌های هوش مصنوعی و مشارکت‌های راهبردی

ارمنستان با پروژه‌های بزرگ زیرساختی پیش می‌رود. شرکت آمریکایی-ارمنی Firebird کارخانه هوش مصنوعی در هرازدان را راه‌اندازی کرده که فاز اول حدود ۵۰۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری و ۶۱۴۴ GPU مدل B200 انویدیا دارد (ظرفیت حدود ۱۸ مگاوات).