🪷 روند ظهور و تکامل انتخاب مصنوعی در گیاهان

🌾 اگر هزاران سال پیش یک کشاورز از میان چندین گیاه، آن‌هایی را انتخاب می‌کرد که میوه‌های بزرگ‌تر، دانه‌های بیشتر یا محصول بهتری داشتند، شاید نمی‌دانست که با این کار می‌تواند مسیر تکامل یک جمعیت گیاهی را تغییر دهد.

🪴 گیاهان یک گونه از نظر ژنتیکی کاملاً یکسان نیستند. تفاوت‌هایی در DNA آن‌ها وجود دارد که می‌تواند بر ویژگی‌هایی مانند اندازه میوه، زمان گل‌دهی، مقاومت به خشکی و میزان محصول اثر بگذارد. وقتی انسان، گیاهانی با صفات مطلوب را برای تولیدمثل انتخاب می‌کند، آلل‌ها و واریانت‌های ژنتیکی مرتبط با این صفات ممکن است به‌تدریج در نسل‌های بعدی فراوان‌تر شوند؛ فرایندی که آن را انتخاب مصنوعی می‌نامیم.

🌳 این انتخاب در کشاورزی هزاران سال قدمت دارد و همیشه هم آگاهانه و برنامه‌ریزی‌شده نبوده است. کشاورزان نخستین ممکن بود بذر گیاهانی را نگه دارند که دانه‌های بزرگ‌تر، دانه‌های بیشتر یا ریزش کمتری داشتند. تکرار این انتخاب در نسل‌های متعدد، به‌تدریج ویژگی‌های گیاهان زراعی را تغییر داد.

🌽 ذرت یکی از نمونه‌های شناخته‌شده‌ی انتخاب مصنوعی به شمار می‌رود. این محصول از گیاهی وحشی به نام تئوسینت منشأ گرفته است. ذرت در جریان هزاران سال اهلی‌سازی و انتخاب توسط انسان، تغییرات چشمگیری در معماری گیاه، ساختار بلال و ویژگی‌های دانه پیدا کرده است.

🥦 نمونه‌ای شگفت‌انگیزتر را می‌توان در خانواده‌ی کلم دید. کلم بروکلی، گل‌کلم، کلم‌پیچ و کلم‌قمری با وجود تفاوت ظاهری زیاد، همگی به گونه‌ی Brassica oleracea تعلق دارند و از طریق اهلی‌سازی و انتخاب برای صفات متفاوت، به شکل‌های زراعی گوناگون تبدیل شده‌اند. انسان با انتخاب بخش‌های متفاوت گیاه، ویژگی‌های گوناگونی را در نسل‌های بعد تقویت کرده است.

انتخاب مصنوعی از نظر سازوکار با انتخاب طبیعی تفاوت دارد. در انتخاب طبیعی، محیط بر موفقیت بقا و تولیدمثل اثر می‌گذارد؛ اما در انتخاب مصنوعی، انسان تعیین می‌کند کدام ویژگی‌ها برای انتخاب و تولیدمثل مطلوب‌تر هستند. برای مثال، ریزش دانه برای یک گیاه وحشی می‌تواند به پراکنده‌شدن بذر کمک کند، اما برای کشاورز ویژگی نامطلوبی است؛ بنابراین گیاهانی با ریزش کمتر دانه می‌توانند بیشتر انتخاب شوند.

‌🧬 نکته مهم این است که انتخاب مصنوعی در بسیاری از موارد از تنوع ژنتیکی موجود در جمعیت استفاده می‌کند و با انتخاب مداوم، فراوانی برخی آلل‌ها و ترکیب‌های ژنتیکی را تغییر می‌دهد؛ هرچند جهش و نوترکیبی نیز می‌توانند تنوع ژنتیکی جدیدی ایجاد کنند. البته انتخاب شدید و طولانی‌مدت برای چند صفت خاص می‌تواند تنوع ژنتیکی را کاهش دهد یا باعث انتخاب ناخواسته‌ی برخی ویژگی‌های دیگر شود.

🧫 امروزه اصلاح نباتات با استفاده از ابزارهای ژنتیک و ژنومیک دقیق‌تر شده است. انتخاب به کمک نشانگرهای مولکولی و سایر روش‌های نوین اصلاح نباتات به پژوهشگران کمک می‌کند گیاهان دارای ویژگی‌های مطلوب را سریع‌تر شناسایی و انتخاب کنند.

🧪 در واقع، بسیاری از گیاهانی که امروز سر سفره‌ی ما قرار می‌گیرند، حاصل هزاران سال تعامل میان تنوع ژنتیکی، انتخاب و نیازهای انسان هستند؛ داستانی که از نخستین کشاورزان آغاز شد و هنوز هم ادامه دارد.


✍🏻 نویسندگان: سپیده ماهرانی | فاطمه زهرا فیضی | امیرحسین نوبخت
📥 منبع:
Nature nature nph nature


📍Instagram | Linkedin | Support

─━⊱🧬 آکادمی ژنتیک ایران
─━⊱🧬 @ir_Genetics_academy