اندوه برای از دست دادن انسانی دانشمند، اما با باورهایی نادرست و دانشی که می‌بایست مسئولیت انسانی و اجتماعی بیشتری به همراه آورد، اما نیاورد.

در ۶ نوامبر ۲۰۲۵ میلادی، پروفسور جیمز واتسون (۶ آوریل ۱۹۲۸ میلادی - ۶ نوامبر ۲۰۲۵ میلادی)، یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های سپهر دانش ژنتیک جهان، از معماران ژنتیک نوین و برنده‌ جایزه‌ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی، در سن ۹۷ سالگی چشم از جهان فروبست.

همواره برای او احترام ویژه‌ای قائل بودم؛ به‌ویژه آن‌که بخشی از کار من در پژوهش و بالین پزشکی بر پایه‌ی دستاوردهای او بنا شده است.

اما در سال ۲۰۰۷ میلادی، هنگامی که از دیدگاه‌های نژادپرستانه و عاری از پشتوانه‌ی علمی او آگاه شدم، شگفت‌زده و متأسف شدم. نمی‌توانستم آن را بپذیرم و می‌اندیشیدم که شاید سخنانش سوءتفاهمی بوده است. مگر می‌شود دانشمندی با چنان ژرفای علمی و با آن‌همه داده‌ی واقعی پیرامون خود، اندیشه‌هایی چنین تبعیض‌آمیز داشته باشد؟

مشتاقانه منتظر بودم گفته‌هایش را اصلاح کند؛ اما نه‌تنها چنین نکرد، بلکه بدون ارائه‌ی هیچ داده‌ی علمی، آن‌ها را تکرار نمود.

در آن سالها نامه‌ای برایش نوشتم که در آن، ضمن حفظ احترام همیشگی‌ام، چنین آورده بودم:

«استاد بزرگ، دانش همواره با خود مسئولیتی افزون‌تر می‌آورد؛ به‌ویژه مسئولیت اجتماعی و اخلاقی.»

پاسخی از او دریافت نکردم، هرچند دیگر آن سخنان را تکرار نکرد. بسیار آرزو می‌کردم که در سال‌های پایانی عمرش، آن دیدگاه‌های نادرست را اصلاح کند و از اندیشه‌های نژادپرستانه‌اش پوزش بخواهد. اما افسوس که چنین نشد و احترام از دست‌رفته‌اش بازنگشت.

او را برای دانش و نقش بنیادینش در پیشرفت علم ژنتیک می‌ستایم، اما از باورهای اشتباهش اندوهگینم؛ باورهایی که مانع پیوند دانش او با مسئولیت انسانی، اجتماعی و اخلاقی شد و دانشی والا را به خوراکی برای نژادپرستان بدل ساخت.

روانشان برای دستاوردهای درخشان پزشکی شان شاد و یادشان گرامی

پروفسور علیرضا رنجبر
۷ نوامبر ۲۰۲۵ میلادی
بن، آلمان


بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf