7 верасня 1951 года выканкам Гродзенскага гарсавета прыняў рашэнне закрыць лютэранскія могілкі ў цэнтры горада. Зелянгасу і гарадской канторы па добраўпарадкаванні загадалі арганізаваць на іх месцы сквер.
Лютэранскія могілкі фактычна складаліся з дзвюх частак па абодва бакі сучаснай вуліцы 1 Мая. Старыя могілкі каля кірхі існавалі ўжо ў пачатку XIX стагоддзя — яны пазначаны на плане Гродна 1824 года. Іх закрылі каля 1878 года, хоць асобныя пахаванні адбываліся яшчэ ў 1916-м. Праз дарогу знаходзіліся «новыя лютэранскія могілкі», закладзеныя 19 лістапада 1883 года. Яны дзейнічалі да Другой сусветнай вайны.
Адметнасцю некропаля былі надмагіллі з элементамі ампіру і класіцызму. Напрыклад, магілу Вільгельміны Даратэі Мелін, якая памерла ў 1806 годзе, адзначала высокая калона на пастаменце. Тут таксама былі пахаваныя архітэктар Міхаэліс Восіп, генерал Хрысціян дэ Рот (вайсковы камендант Старога замка) і яго жонка Караліна фон Сшультэ, палкоўнік Ё. В. фон Штайн, маёр М. Віганд, сёстры Луіза і Джэні Хаймдрайк і іншыя.
Пасля вайны закінутыя могілкі сталі часткай паўсядзённага жыцця ваколіцы. Паводле ўспамінаў Наталлі Дораш, якая жыла побач, тут гулялі на Першамай, сустракаліся закаханыя і збіраліся мясцовыя падлеткі.
“Могілкі пачыналіся, — узгадвала Наталля, — ад каліткі нашага двара і заканчваліся каля кірхі. Ад тратуара ды маставой могілкі аддзяляў цагляны мур, месцамі разбураны і пабіты асколкамі ад снарадаў у апошнюю вайну. Зарослыя асілкамі ліпамі і клёнамі старыя нямецкія могілкі былі месцам першамайскіх гулянняў падчас свята, якое ладзілі жыхары суседніх дамоў. Могілкі былі месцам сустрэчы закаханых, а таксама пляцоўкай для мясцовых падлеткаў, якіх узначальваў хуліган Воўка Клоўн. Ніхто не баяўся памерлых”.
Канчаткова могілкі знішчылі ў пачатку 1960-х. Падчас земляных работ раскрывалі старыя пахаванні, а на вызваленай тэрыторыі пабудавалі дзіцячы садок.
“Аднойчы прыехалі бульдозеры ды грузавікі, каб падрыхтаваць пляцоўку пад дзіцячы садок. Хлопчыкі калупаліся ў адчыненых магілах, каб адшукаць шаблю ці залатыя ўпрыгажэнні, уперамешку з зямлёю пад нагамі валяліся ласкуты ад нямецкіх мундзіраў ды эпалеты, чалавечыя косткі”, — успамінала Дораш.
🎞 Дарэчы, на нашым YouTube-канале Hrodna History мы неяк рабілі відэа пра гэтыя могілкі. Глядзіце яго тут: https://www.youtube.com/watch?v=YuyqZIQ9hIg
🔥 Ваш унёсак у гісторыю: Калі вам падабаецца тое, што мы робім, падтрымайце нашую працу кавай. Кожны данат – гэта новы пост і захаваная гісторыя Гродна!
🫶 ДАНАТ 🫶
👀 Зазірніце ў Гродна!
📸 Больш фота і цікавых фактаў: Дадайце візуальнага Гродна ў сваю стужку! Падпішыцеся на наш Instagram
🎥 Падрабязныя відэа-гісторыі: Глядзіце дакументальныя відэаматэрыялы на YouTube