اخلاق اسپینوزا از این ایده شروع می‌شود که هیچ چیز در جهان بدون علت اتفاق نمی‌افتد. انسان هم بخشی از طبیعت است و افکار، احساسات و رفتارهای او تحت تاثیر علت‌های مختلف قرار دارند. بنابراین اسپینوزا آزادی را به معنای انتخاب کاملا بی‌علت نمی‌داند. اگر عصبانی می‌شویم، خوشحال می‌شویم یا تصمیمی می‌گیریم، این اتفاق‌ها نیز علت‌هایی دارند؛ حتی اگر خودمان از همه آن علت‌ها آگاه نباشیم.

اما این به معنای آن نیست که انسان هیچ کاری نمی‌تواند انجام دهد. نکته مهم اخلاق اسپینوزا این است که ما می‌توانیم نسبت خودمان با علت‌ها را تغییر دهیم. برای مثال، فرض کن کسی به تو توهین می‌کند و تو بلافاصله عصبانی می‌شوی و واکنش نشان می‌دهی. در این حالت، تا حد زیادی تحت تاثیر یک عاطفه قرار گرفته‌ای. اما اگر علت خشم خودت را بشناسی، شرایط را بررسی کنی و بفهمی چه چیزی این احساس را در تو ایجاد کرده، می‌توانی واکنش متفاوتی نشان دهی. البته این واکنش متفاوت هم خودش معلول علت‌های قبلی است؛ بنابراین تو از جبر خارج نشده‌ای، بلکه خودت به بخشی از زنجیره علّی تبدیل شده‌ای که رفتار بعدی تو را شکل می‌دهد.

پس در نگاه اسپینوزا، آزادی به معنای رها شدن از علیت نیست؛ بلکه به معنای افزایش فهم ما از علت‌هایی است که بر ما اثر می‌گذارند. هرچه بیشتر بفهمیم چرا چیزی را می‌خواهیم، چرا عصبانی می‌شویم و چرا تصمیم خاصی می‌گیریم، کمتر صرفا تحت سلطه عواطف و عوامل بیرونی قرار می‌گیریم و بیشتر از طریق عقل و فهم عمل می‌کنیم. به همین دلیل اسپینوزا آزادی را نوعی خودمختاری درون ضرورت می‌داند، نه فرار از ضرورت.

بنابراین می‌توان گفت انسان در فلسفه اسپینوزا نمی‌تواند قوانین طبیعت را کنار بزند، اما می‌تواند با شناخت بهتر آنها مسیر کنش خود را تغییر دهد. مثل رودخانه‌ای که مسیرش تابع قوانین طبیعت است، اما وقتی ساختار و مسیر آن را می‌شناسیم، می‌توانیم با ساختن یک کانال جهت جریان آب را تغییر دهیم. خود این تغییر نیز بخشی از طبیعت و زنجیره علت‌هاست. انسان آزاد اسپینوزایی کسی نیست که بدون علت انتخاب کند؛ کسی است که علت‌های بیشتری را می‌فهمد و در نتیجه خودش به علت فعال‌تری برای اعمالش تبدیل می‌شود.